Tuesday, August 6, 2019

यौनको बारेमा धेरै लेख्नुहुन्न

टोनी मोरिसन
(फेब्रुअरी १८, १९३१ मा अमेरिकाको ओहायो राज्यमा जन्मेकी उनको खास नाम त कोल अर्डेलिया वूफर्ड हो । तर विश्व साहित्यले उनलाई टोनी मोरिसन भनेर चिन्छ । विस्तृत कथावस्तु, सजीव सम्वाद र सूक्ष्मतम व्याख्या भएका चरित्रहरुका कारण उनका उपन्यासहरु आफ्नै विशिष्ट पहिचान बनाउन सफल छन् । तसर्थ लोकप्रियता र समीक्षात्मक प्रशंसा दुबै बटुल्न सफल विश्वका थोरै लेखकहरुको पंक्तिमा उनको नाम पनि समाविष्ट छ । ‘द ब्लूएष्ट आइ’, ‘सुला’, ‘सङ्ग अफ सलोमन’ र ‘बिलोभेड’ उनका चर्चित कृतिहरु हुन् । ती मध्ये ‘बिलोभेड’का लागि उनलाई सन् १९८७ मा पुलिट्जर र सन् १९९३ मा नोवल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । अश्वेत महिला लेखक भनेर कसैले गुथाइदिएको पदवीलाई आत्मसात गरे पनि टोनी मोरिसनलाई उनको लेखाइ काव्यात्मक हुन्छ भनेको चाहिँ मन पर्दैन । किनभने त्यसो भन्दा आफ्नो लेखाइको प्रभाव र अर्थमाथि अन्याय हुन्छ भन्ने उनको मान्यता छ । फरक वर्ण र लिंगका मानिसहरुका बीचको सम्बन्ध अनि भौतिकता र प्रकृति बीचको अन्तद्र्वन्दलाई मिथक र परिकल्पनाको साथमा मिसाएर गहिरो राजनैतिक चेतनाको साथ पस्कन सक्नु उनको विशेषता मानिन्छ । उनको एउटा अन्तर्वार्ताको आधारमा तयार पारिएको यस सारसंक्षेपले पाठकहरुलाई उनका बारे थप जान्न सघाउ पुग्ने छ भन्ने विश्वास छ ।)

म बिहान उज्यालो हुनु अघि लेख्ने गर्छु । मलाई यो बानी एउटा वाध्यताले लगाएको हो । मैले लेखन सुरु गर्ने बेला मेरा केटाकेटीहरु सानासाना थिए । त्यसमाथि म एउटा पाठ्य पुस्तक प्रकाशन संग सम्बन्धित संस्थामा सम्पादनको काम गर्थें । त्यसैले केटाकेटीहरु उठ्नु अघि मैले लेख्नु पथ्र्यो । जागीर, लेखन र उनीहरुको स्याहार गर्ने क्रममा म कति व्यस्त रहन्थें भने मलाई खाना खाने पनि हेक्का हुँदैनथ्यो । दुइ दशक पछि त्यो जागीर छोडेर जब म केही वर्ष घरै बसें, अनि मात्र मलाई आफ्नै बारेमा पनि धेरै नयाँ कुराहरु थाहा हुन थाले । त्यो सन् १९८३ को कुरा हो जतिबेला म मेरो उपन्यास ‘बिलोभेड’ लेख्दै थिएँ । मैले त्यतिबेला आफूलाई बढी आत्मविश्वासी र स्पष्ट भएको अनुभूति गरें । मेरो पुरानो बानीका कारण म लेखनका लागि बिहान नै आफूलाई बढी सक्षम अनुभव गर्थें । रात परेपछि मेरो सिर्जनाशीलता कम हुन्थ्यो । लेख्नका लागि अधिकांश लेखकहरुको कुनै खास बानी वा आवश्यकता हुन्छ भनिन्छ । मलाई मेरो त्यस्तो बानी छैन भन्ने लाग्थ्यो तर म सँधै बिहान उठेपछि एक कप कालो कफी बनाउँथे र बिस्तारै उज्यालो भएको हेर्थें । पछि मलाई लाग्यो यही मेरो बानी हुनुपर्छ । लेख्ने मान्छेलाई कुन र कस्तो अवस्थामा आफू सबैभन्दा बढी सिर्जनाशील हुन्छु भन्ने कुरा थाहा हुनुपर्छ । आफ्नो कल्पनालाई शव्दमा उतार्नका लागि आफूलाई के आवश्यक हुन्छ भन्ने पनि आफूले बुझ्नुपर्छ ।
अहिले आएर नौ दिनसम्म घरबाट ननिस्की, अरु कुनै कामहरुको चपेटा मगजमा नराखी लेख्न पाउनु भनेको मेरा लागि नितान्त नौलो अनुभव हो । लामो समयसम्म नौ देखि पाँचको जागीर खाएको हुनाले म अझै पनि एकतमाससंग लेखिरहन सक्दिनं । अझै पनि यो बीचको समयमा लेखें भने मलाई हतार लाग्छ । म अझै पनि झिसमिसे बिहानमा वा सप्ताहान्तमा बढी लेख्ने गर्छु । अचानक कुनै कुरा फुरेको अवस्थामा भने म जहाँ जहिले पनि खेस्रा लेख्ने गर्छु । कागजको टुक्राटाक्रीमा, होटलको मसलन्दमा वा सवारी साधनमा यात्रा गर्दागर्दै पनि मैले त्यस्ता टिपोटहरु लेख्ने गरेकी छु । एकताका मैले आफ्नो गाडीमा टेप रेकर्डर बोकेर हिंड्न थालेकी थिएँ । केही कुरा फुरिहाल्यो भने त्यसमा भरेर राख्छु भनेर मैले गरेको त्यो प्रयोग नराम्ररी असफल भयो । किनभने पछि त्यो रेकर्डिंग सुन्दा मैले थाहा पाएँ, आफ्नो हातले नलेखेको कुरामाथि म आफै नै आश्वस्त हुन नसक्ने पो रहेछु । त्यसैले म आफ्नो प्रारम्भिक खाका अझै पनि सीसाकलमले नै लेख्छु । अनि त्यसपछि मात्र म त्यसलाई कम्प्यूटरमा टाइप गरेर परिमार्जन र संशोधन गर्छु । मलाई आफ्नो कृति छापिएर नआउन्जेल त्यसलाई आवाज निकालेर पढ्न पनि मन लाग्दैन ।
मलाई मान्छेहरु बारम्बार एउटा राम्रो लेखकले आफ्नो कुनै पनि लेखलाई कतिपटक सम्म परिमार्जन वा संशोधन गर्नृुपर्छ भन्ने प्रश्न गर्छन् । मेरो व्यक्तिगत कुरा गर्ने हो भने म त सकुन्जेल त्यसलाई सुधार्ने प्रयास गर्छु । यस क्रममा भन्नु पर्दा मैले आफ्ना उपन्यासहरुलाई ६ देखि १३ पटक सम्म पनि पुनर्लेखन गरेकी छु । तर परिमार्जन गर्नु भनेको र अलमलिनु भनेको दुइवटा फरक कुरा हो । पटकपटक लेख्दा पनि तालमेल जमेन र आफै अलमलिन थालियो भने त्यस्ता लेखलाई च्यातेर फ्याल्नु नै वेश हुन्छ । त्यति हुँदाहुँदै पनि मलाई अहिले आएर आफ्ना कतिपय प्रकाशित कृतिहरु पढ्दा त्यसलाई अझै सुधार्न सकिने रहेछ भन्ने भान हुन्छ ।
पहिलो खाका लेख्नु र लेखिसेकेको सामाग्रीलाई परिमार्जन वा पुनर्लेखन गर्नुमा कुनले बढी आत्मसन्तुष्टि प्रदान गर्छ भन्ने पनि मानिसहरुमा अर्को एउटा नियमित जिज्ञासा हुने गर्दछ । मेरो व्यक्तिगत विचारमा भन्ने हो भने त यी दुवै फरक कुराहरु हुन् जस्तो मलाई लाग्छ । मलाई भने कुनै पनि विचार वा कथानकको परिकल्पना गर्नु नै सबैभन्दा बढी उत्साहजनक लाग्छ । अरुलाई त कसरी फुर्छ म भन्न सक्दिनं तर मलाई भने बिजुली चम्के जस्तो गरी कुनै कुरा पनि फुर्दैन । म त अक्सर कुनै सानो विचारबाट नै पनि मन्थन सुरु गर्छु । त्यो विचार रोचक नै हुन्छ भन्ने केही छैन । त्यो कहिलेकहीं त एकदमै पट्यारलाग्दो पनि हुन सक्छ । तर म त्यसलाई आफूसंग उत्तर नभएको प्रश्नका रुपमा ग्रहण गरेर त्यसैसंग खेल्न थाल्छु । तीन भागमा ’बिलोभेड‘ लेख्ने बेलामा म आफू भन्दा बीसतीस वर्ष कम उमेरका युवतीहरु किन र के का लागि मेरो उमेरका मान्छेहरु भन्दा बढी प्रसन्न रहन्छन् भन्ने प्रश्नमा निकै घोत्लिएकी थिएँ ।
केटाकेटी छँदा त मलाई म पाठक मात्र हुन्छु भन्ने लाग्थ्यो, लेखक हैन । किनभने म सोच्दथें, लेख्नु पर्ने जति कुराहरु लेखि सकिएका छन्, लेखिने नै छन् । तै पनि मैले पहिलो पुस्तक किन लेखें भने, त्यसमा भएको र मैले पढ्न चाहेको त्यो कुरा पहिले कसैले लेखेको छैन । त्यसैले मैले आफूले पढ््नका लागि त्यो लेखें । मेरो विचारमा आफूले लेखेको कुरा आफूले नै रुचि मानेर पढ्न सक्ने हो भने एउटा लेखकका लागि त्यो भन्दा ठूलो उपलव्धि र प्रशंसा अरु केही पनि हुन सक्दैन । तसर्थ म आफ्नो लागि लेख्छु । कुनै पनि लेखकले यसो भन्दा मानिसहरुले त्यसलाई उसको दम्भ वा आत्मरति भन्ने आरोप लगाउने गर्छन् । तर सत्य कुरा त्यही हो । त्यसैले म पाठकको बारेमा सोचेर लेख्न बस्दिनं । मैले सही वा गलत लेख्नुको जिम्मेवारी मेरो आफ्नै मात्रै हुनुपर्छ । कतिपय बेला वर्ष दिन अघि मलाई सही लागेर लेखेका कुराहरु वर्ष दिन पछि आफै पढ्दा गलत लागेर मैले फ्यालेकी पनि छु । यस्तो बेला आफूलाई केही पनि थाहा रहेनछ कि क्या हो भन्ने डरलाग्दो विचार पनि मनमा आउँछ । नढाँटी भन्ने हो भने मेरो तेस्रो पुस्तक सङ्ग अफ सलोमन लेख्ने बेलामा आएर मात्र मलाई लेखन मेरो जीवनको प्राथमिकता हुन सक्छ भन्ने भान भएको थियो । त्यस अघि एउटी महिला भएका कारण र अझ मेरो वर्णका कारण मलाई म लेखक हूँ भन्ने सक्ने आत्मविश्वास नै पलाएको थिएन ।
सन् १९६८ ताका द ब्लुएष्ट आइ भन्ने मेरो पुस्तक प्रकाशित हुँदा म त्यही पाठ्यपुस्तक प्रकाशन गृहमा जागीरे नै थिएँ तर उनीहरुलाई त्यसका बारे केही थाहा थिएन । उनीहरुले त न्यू योर्क टाइम्समा त्यसको समीक्षा पढेर मात्र थाहा पाएका थिए । त्यतिबेला पाठकहरुले अरु थुप्रै अश्वेत लेखकहरुमा पनि रुचि देखाउन थालेका थिए । त्यसैले प्रकाशकले मेरो पुस्तक छाप्ने साहस गरेको हुनुपर्छ । त्यतिबेला त्यो पुस्तक पटक्कै बिकेन । मलाई खासै पारिश्रमिक पनि दिइएको थिएन त्यसैले त्यो बिक्नु र नबिक्नुले प्रकाशकलाई खासै असर गरेन । न्यू योर्क टाइम्सको प्रारम्भिक समीक्षा पनि एकदमै नराम्रो थियो । तर पछि बिस्तारै मलाई त्यसका बारेमा सकारात्मक प्रतिकृयाहरु प्राप्त हुन थाले । मैले त्यस उपन्यासमा मेरी आमाको हाउभाउ र बोल्ने शैलीका केही झलकहरु प्रयोग गरेकी छु । अलिकति भौगोलिक वास्तविकता पनि प्रयोग भएका छन् । मलाई थाहा छ, नितान्त काल्पनिक र पहिले कहीं कतै नभएको कुरा सिर्जना गर्न सकिंदैन । त्यसैले अरु सबैका जस्तै मेरो लेखाइ पनि आफ्नो धारणा, आग्रह र पूर्वाग्रहबाट अछुतो रहन सकेको छैन भन्ने मलाई थाहा छ । तर त्यसपछि मैले कहिले पनि आफूले चिनेका मान्छेहरुलाई आफ्ना पात्रहरुका रुपमा उभ्याइँनं । यस कुरामा म अहिले पनि निकै सचेत छु किनभने अरु थुप्रैै लेखकहरुले गरेका प्रयोगहरु म गर्न चाहन्नं । अरुका वास्तविकतालाई खोतलेर आफ्नो कथानकमा प्रयोग गर्नु मलाई सैद्धान्तिक र नैतिक रुपमा सही लाग्दैन । म आफ्ना काल्पनिक पात्रहरुलाई आफ्नो पूर्ण नियन्त्रणमा राख्न रचाउने लेखक भएकोले पनि त्यसो भएको हुनसक्छ । वास्तविकतामा आधारित कथ्य र पात्रहरु बेलाबेला लेखकको नियन्त्रणबाट फुत्कन्छन् । कतिपय त्यस्ता पात्रहरुले त उल्टै लेखकलाई नै आफ्नो बन्धक पनि बनाएको उदाहरणहरु प्रशस्त मात्रामा पढ्न पाइन्छन् । त्यसो हुँदा ती लेखकमाथि हावी हुन्छन् । म त्यस्तो हुन दिन्नं । त्यसैले पनि म कुनै पनि कुराको जटिलता र सम्वेदनशीलतामा बढी केन्द्रित हुने गर्छु । मलाई के लाग्छ र मेरो मान्यता के हो भन्ने कुरामा मात्र केन्द्रित भएर लेख्ने हो भने त त्यो पुस्तक हुँदैन, कुनै वाद हुन्छ । म आफ्नो पूर्वाग्रह र मान्यताको वकालत गर्न चाहन्नं । मैले भोगेको जीवन र अर्को कुनै मान्छेले भोगेको जीवनमा आकासपातालको भिन्नता हुन सक्छ । मेरै गोरुको बाह्र टक्का भन्ने जिद्दी एउटा लेखकले लियो भने त्यो यसैका लागि घातक हुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ । मलाई जे लाग्छ, त्यसको साटो मलाई यस्तो पनि लाग्न सक्छ होला अथवा यो मलाई थाहा छैन तर यो कुराले मेरा लागि र अरुका लागि के अर्थ राख्न सक्छ भन्ने कुरा केलायो भने चाहिँ त्यो सही अर्थमा पुस्तक हुन्छ ।
यौन र यौन सम्बन्धका बारे लेख्नु जहिले पनि कठीन हुन्छ । त्यसैले मलाई लाग्छ, त्यसको बारेमा विस्तारमा लेख्नु हुँदैन । यौन भनेको यस्तो कुरा हो, जसका बारेमा थोरै मात्रै लेखेर पाठकहरुलाई आफ्नै हिसाबले त्यसमा उत्तेजना ल्याउन दिनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । कुनै महिलाको शारीरिक अवयवका वर्णन गर्नका लागि तिनको बारेमा विस्तारमा लेख्न थाल्नासाथ लेखक त लेखक नरहेर स्त्रीरोग विशेषज्ञ जस्तो हुन जान्छ । केही लेखकहरु अपशव्दको प्रचुर प्रयोग गरेर पनि रमाउँछन् । मलाई भने यस्तो लेखनको प्रभाव क्षणिक हुन्छ भन्ने लाग्छ । त्यसै कारण मेरो आफ्नो लेखाइ भने बतैबाट पनि फोहोरी र अश्लील नहोस् भन्ने कुरामा पनि म निकै सचेत रहने गरेकी छु ।

Monday, July 15, 2019

आकाशमा फाइट

सन् १९८० को दशक  । पाटनका साँगुरा गल्लीहरू  ।
आकाशे नीलो रङको कमिज र गाढा नीलो रङको पाइन्ट लगाएका पाँच जना स्कुले विद्यार्थीहरूले एउटा गल्लीबाट अर्को गल्ली चहारिरहेका थिए । उनीहरूको काँधमा स्कुलको झोला थियो । उनीहरूले आआफ्नो रुमाल मुखमा मास्क बनाएर लगाएका थिए । तर, सूर्यबहादुर थापालाई गलत प्रमाणित गर्नचाहिँ होइन । उनीहरूले त कसैले चिन्ला भनेर मुख छोपेका थिए । किनभने उनीहरू स्कुल छोडेर भागेका थिए, एउटा महत्त्वपूर्ण खोजीमा । त्यति महत्त्वपूर्ण खोजी मानव सभ्यतामा अर्को दुईपटक मात्र भएको हुनुपर्छ । त्यसअघि कोलम्बसले अमेरिका खोज्दा अनि, अहिले नेपालीले समृद्धि र सुशासन खोज्दा । 

Sunday, June 30, 2019

साइड हिरो

प्रकाशनको छोटो समय मै साइड हिरोको दोश्रो संस्करण छापिन लागेको छ। शुभेच्छुक पाठकहरूलाई हृदयको गहिराइबाटै आभार व्यक्त गर्छु। साथै उपन्यास यायावरको पनि नयाँ कलेवरमा तेश्रो संस्करण संगसंगै आउने भएको छ।

मन्टुदी

मैले फेरि एक पटक चनाखो आँखाले चारैतिर हेरेँ। यति बेलासम्म त गाडी चोरी भएको कुरा थाहा भइसक्यो होला। मैले लुकाएको ठाउँमा त्यो गाडी कतैबाट कसैले देख्न त देख्दैन नि। खासै गर्मीको मौसम नभए पनि मेरो निधारमा चिट्चिट् पसिना आइरहेको थियो। त्यसलाई कमेजको बाहुलाले पुछेँ। जीउभरि पनि खलखल पसिना आइरहेको थियो। मुटु वेगले ढ्यांग्रो ठोकिरहेको थियो।
हामी सबैको जीवनमा त्यस्ता पल आएका हुन्छन् जहाँ हामी लालचको पासोमा परेर केही न केही अप्राप्य कुरालाई गलत तरिकाले नै भए पनि आफ्नो बनाउन अभिप्रेरित हुन्छौं। कहिले त्यो सोच नियन्त्रण गर्छौं, कहिले त्यसको अगाडि त्वम् शरणम्। महत्वपूर्ण कुरा के हो भने त्यसबाट हामीले के पाठ पढ्छौं ? त्यस्ता भूल फेरि गर्छौं कि गर्दैनौं ? जति नै प्रयास गरे पनि आशक्तिलाई जितेर प्राप्तिको मोहमा नफस्नेचाहिँ कमै मात्र मानिस हुन्छन् होला।

Sunday, June 23, 2019

पानी वरफ

मान्छेले एउटा जुनिमा खाएको रिन अर्को जुनिमा पनि तिर्नुपर्छ भन्ने कुरा सानै देखि सुनेको हो । त्यसैले बूढापाकाहरुले भन्ने गरेका होलान्, रिन भन्ने कुरा सकेसम्म नबोक्नू । त्यति हुँदाहुँदै पनि आम मानिसदेखि लिएर मै हूँ भन्नेहरु सबै कुनै न कुनै बेला रिन बोक्न बाध्य हुन्छन् । फरक कतिमात्र हो भने कसैकसैलाई रिनले पोल्दैन । विशेष गरेर ठूलाठूला व्यापारी भनाउँदाहरु सकेसम्म बैंकको रिन र सरकारको कर कसरी कुम्ल्याउने भन्ने दाउमा नै हुन्छन् । नियतवश खाएर नतिरेको रिन भनेको लुट बराबर हो भन्ने मेरो मान्यता छ । कोही वाध्यताले वा कोही नियतवश नै रिन नतिरी पनि राति निदाउन सक्छन् भने त्यो उनीहरुको ‘महानता’ नै होला । तर यो कुरामा म आफू भने पटक्कै पनि महान नभएको कुरा स्वीकार गर्न मलाई रत्तिभर पनि अप्ठ्यारो लाग्दैन ।

Thursday, June 20, 2019

Juneli: a review of its own

Review by Him Bista


A psychological fiction which is as knotted as the roads from Kathmandu to Dhading is Juneli. “You can never tell a book by its cover” if ever a stronger conviction of this phrase then the second Nepali novel Juneli by Mr. Brazesh Khanal is one of them. The bare backed art work of a woman (by Kapil Mani Dixit) which is the cover of the novel makes one wonder what kind of story has author Khanal written. This metaphorical idiom stays till you open the first page. 

Wednesday, June 19, 2019

एक यायावरको बयान/ममचा पसलमा जोधमल

सौर्य अनलाइनमा २०६९ फागुन २५ गते २३:५२ मा प्रकाशित


BRAJESH-copyब्रजेश फिल्म लेखनमा चिनिएको नाम हो । पत्रपत्रिकामा पनि उनका लेख बिकिरहेकै छन् । उनको पहिलो उपन्यास ‘यायावर’ शुक्रबार विमोचन भएको छ । लेखनलाई साधना एवं तपस्या मान्ने ब्रजेशले एउटा फिरन्ते वा गन्तव्यहीन यात्रामा रूमल्लीने मान्छेलाई मूल पात्र बनाएर लेखिएको ‘यायावर’बारे गरिएको वार्ता–
‘यायावर’ उपन्यासले यस शब्दको विराट अर्थ बोकेको छ ? यो कसरी लेखियो ?
यसको खाका मगजमा खेलिरहेको केही वर्ष भैसकेको थियो । तर, आफ्नै पारामा अल्छी मान्दै लेखिरहेको थिएँ । र, अघिल्लो वर्ष अर्किड बुक्सका साथीहरूले एउटा उपन्यास प्रकाशन गर्नुपर्‍यो भनेर प्रस्ताव राखेपछि मात्र लेखाइले तीव्रता लियो । केही दिन पोखरा गएर गुप्तवास बसेपछि मात्र यसको प्रारम्भिक पाण्डुलिपि तयार भयो ।
पत्रपत्रिकामा त तपाईंका लेखहरू बिकिरहेकै देखिन्छन् । र, नेपाली साहित्यको बजार बढिजसो फिक्सन शैलीका सामग्रीले पिटिरहेका छन् । फिल्म लेख्ने मान्छेको उपन्यासमा कतै फिल्मी फिक्सन हाबी भएको छ कि ?
फिल्म लेख्ने भनेको अरूका लागि हो । त्यो धेरै कुराले बाँधिएको, निर्देशित गरेको र धेरै हदसम्म प्राविधिक कार्य हो भने उपन्यास लेख्ने बेला लेखक स्वतन्त्र हुन्छ । चलचित्र लेखनको सीमा हुन्छ, निश्चित लम्बाइलाई ध्यानमा राखेर कथानक बुन्नुपर्छ । आफूलाई मन परेको भाषामा लेख्न पाइँदैन । तर, उपन्यास लेख्ने भनेको त्योभन्दा नितान्त फरक कुरा हो । असीमित स्वतन्त्रता पाइन्छ । त्यसैले यसमा र चलचित्र लेखनमा कुनै तुलना हुनै सक्दैन ।
‘लेखकले जे लेखे पनि वास्तवमा आफ्ना मनका कुण्ठा, भावना नै लेखेको हुन्छ’ भनिन्छ । कतै ‘यायावर’ पनि तपाईंको निजी भावना र भोगाइको पेटारो मात्रै बनेको त छैन ?
त्यस्तो हुने हो भने त आत्मकथा लेखे भैहाल्यो नि । तर, उपन्यासका लागि लेखिएको कथानक पनि वास्तविकताभन्दा पृथक् र कसैले नदेखेको नभोगेको कुरा त हुन सक्दैन । लेखकले पात्र र घटनाहरू वास्तविक जीवनबाट नै टिप्ने हो । तर, त्यसो भन्दैमा उपन्यासमा आफ्नै भोगाइ र भावना मात्रै त कुनै पनि लेखकले लेख्दैन जस्तो लाग्छ । त्यसलाई आफ्नो कल्पनाको ठेकीमा हालेर मथेर परिमार्जन गर्ने हुनाले यायावर पनि मेरो मात्र नभै मैले देखेका अरू मानिसहरूका पनि टुक्राटाक्री बटुलेर तयार पारिएको यथार्थमा आधारित काल्पनिक कथानक हो भन्नुपर्छ ।
‘यायावर’ तयार पार्न सामाजिक र राजनीतिक पाटोमाथि कत्तिको अध्ययन–अनुसन्धान गर्नुभयो ?
मैले पहिले लेख्दा मेरो मूल पात्रको उमेर ६० को हाराहारीमा थियो र उसले आफ्नो विगतलाई कसरी केलाउछ र सम्झिन्छ भन्ने प्रारुप थियो । तर, लेख्दै जाँदा मलाई के लाग्यो भने मभन्दा पाको मानिसले के सोच्छ, कसरी सोच्छ, के देखेको थियो, के भोगेको थियो भन्ने कुरामा म वास्तविकताभन्दा पर हुन सक्छु । तसर्थ मैले उसको उमेर घटाएर ५० को हाराहारीमा ल्याएँ । त्यतिसम्म उमेरका मान्छेहरू मैले नजिकबाट देखेको, चिनेको र संगत गरेको पनि हुनाले मलाई सजिलो भयो । मैले आफैँले पनि तीस वर्षअघि देखेको समाज यसमा चित्रण गरेको छु । राजनीतिक कुरा यसमा खासै छैनन् । तर, मेरो पात्र काठमाडांै आइपुग्दा ३६ सालको सेरोफेरो पर्ने भएकोले त्यसबेलाको राजनीतिक परिवर्तनका लागि भएको गतिविधिबाट उसलाई अलग राख्न नसकेर केही प्रसंगहरू जोडेको छु । त्यसका लागि भने अध्ययन गर्नु परेको थियो । त्यसबाहेक त्यतिबेलाको काठमाडांका केही अरू सामाजिक पक्षहरू छन्, जुन पढ्दा रमाइलो हुन्छ । यहाँ धेरै नभनौँ कि ?
लेखनका लागि प्रेरणा कहाँबाट पाउनुहुन्छ ?
अवलोकन । प्रेरणा कुनै एउटा निश्चित कुराबाट मात्र पाइन्छ भन्ने छैन । कहिले बाटोमा हिंड्दा हिंड्दै देखिएका कुराले, घटनाले, कतै पढेको कुराले, सुनेको प्रसंगले, बादलले, हुरीले र कुनै पनि कुराले प्रेरणा दिन सक्छ ।
तपाईंको लेखन तरिका कस्तो छ ? सुरु गर्ने कुुुनै विषेश रीत छ कि ?
त्यस्तो खासै यही भन्ने कुरा त छैन तर मेरा अधिकांश लेखनचाहिँ डायनिंग टेबलमा हुन्छ । मलाई त्यहाँमाथि ल्यापटप राखेर लेख्न सजिलो लाग्छ । समयको कुरा गर्दा चाहिँ रातको समयमा सबै जना सुतिसकेपछिको निस्तव्धता र चकमन्न मेरो लागि उत्पादक समय भएको मैले पाएको छु । आ चिया र कफीचाहिँ खुबै चाहिन्छ मलाई लेख्नका लागि ।
आफूले लेखेको कुरा कत्तिको परिमार्जन गर्नुहुन्छ ?
परिमार्जन त गर्नैपर्छ । किनभने मानिस हरेक पल हरेक क्षण परिपक्व हुँदै गैरहेको हुन्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । आफूले एक दिनअघि लेखेका कुरा अर्को दिन पढ्दा नै त्यसमा थपघट र परिमार्जन गर्ने ठाउँ भेटिन्छ । जति सक्यो पुनर्लेखन गरेको राम्रो हुन्छ । साहित्यको कुनै फर्मूला हुँदैन । हिसाबमा जस्तो दुई र दुई सधैँ चार नै हुन्छ भन्ने छैन । साहित्यको जोडघटाउ कहिले कति हुन्छ कहिले । अनि योभन्दा राम्रो लेख्न सकिन्न भन्ने सीमा पनि हुँदैन । तर, कुनै न कुनै ठाउँमा चित्त नबुझाइ सुख्खै छैन । झन् बृहत् आख्यानको कुरा गर्ने हो भने त एउटा लेखकले जीवनभर एउटै उपन्यासलाई नै पटकपटक लेखिरहे पनि परिमार्जन र पुनर्लेखन सकिँदैन ।
तपाईंलाई अन्तर्वार्ता दिन कस्तो लाग्छ ?
नढाँटी भन्ने हो भने त्यो प्रश्नहरूमा भर पर्ने कुरा हो । यदि प्रश्नहरूले मलाई मेरा सोच, मान्यता र विचार व्यक्त गर्ने ठाउँ दिए भने बडो रमाइलो हुन्छ । तर, उत्तर पहिले नै तोकिएका, नकारात्मक अथवा भन्नका लागि केही बाटो नै नछोडिएका, प्रश्नकर्ताको पूर्वाग्रह भएका अनि त्यसलाई कबुल मात्रै गराउन खोजिएका प्रश्नहरू भए भने चाहिँ दिक्दार लाग्छ ।
प्रस्तुति : दीपक
ममचा पसलमा जोधमल 
हामीले काम गर्ने ममचा पसलमा न्युरोडतिरको जोधमल नाम गरेको एउटा व्यापारी लुकेर ममचा र रक्सी खान आउँथ्यो । उनीहरूको जातले बर्जित कुरा थियो माछामासु र रक्सी । जोधमल त्यतिबेलाको एउटा नयाँ फस्टाएको व्यापारमा लागेको थियो । यहाँबाट बैंकक गएर लुगाफाटा, घडी र सुन ल्याउने काम गथ्र्यो ऊ । एउटा मान्छेले एउटा निश्चित संख्यामा ती सामानहरू भन्सार नतिरी ल्याउन पाउँथ्यो । व्यापारीहरूले त्यसको फाइदा उठाउने तरीका निकालेका थिए । उनीहरू आफूसँग थुप्रै मान्छेहरू लिएर जान्थे । भरिया भनिन्थ्यो त्यस्ता मान्छेहरूलाई । ती सबैले सुविधामा ल्याएको सामानहरू व्यापारीहरूले काठमाडांै आएपछि आफँै लिन्थे र बजारमा महँगोमा बेच्थे । गरिबी र अभावले ग्रस्त मजस्ता मान्छेहरूको कमी थिएन काठमाडांैमा । म साहूको आँखा छलेर जोधमललाई बेलाबेला सित्तैँमा ममचा खुवाइदिन्थेँ । चार पेग रक्सी खायो भने एक पेगको मात्र हिसाब साहूलाई बताइदिन्थेँ । जोधमल खुसी भएर मलाई अलिअलि टिप्स दिन्थ्यो ।
एकदिन जोधमलले मलाई सोध्यो, ‘बैंकक जान्छस् ?’
मैले त सोच्दै नसोचेको कुरा थियो त्यो । एकैपटक केही भन्नै आएन । मलाई कताकता डर पनि लाग्यो । ममचा पसलमा ग्राहकहरूले बेलाबेला गरेका कुराहरू याद आयो । कति मान्छेले भरियाहरूको गुदद्वारमा चरेस अफीमका डल्लाहरू कोचेर लैजान्छन् रे । उता कानुन कडा छ र त्यस्तो फेला पर्‍यो भने सोझै लगेर झुन्ड्याउँछ रे भन्ने पनि सुनिन्थ्यो । मलाई पनि जोधमलले त्यस्तै गर्न खोज्या त हैन होला नि । मैले केही भन्न सकिनँ । मैले त्यस रात भैरेसँग जोधमलको प्रस्तावको बारेमा सल्लाह गरँे । भैरे उत्साहित भयो ।
‘बरु मलाई पनि मिलाइदे न †’ अर्को दिन जोधमललाई सित्तैँको ममचा खुवाउने बेला मैले भनेँ, ‘लैजान नहुने कुरा लिएर जाने त हैन नि ?’
जोधमल हाँस्यो । तातो ममचा मुखमा हालेर स्यूस्यू गर्दै चपायो र भन्यो, ‘तैँले मलाई इस्मगलर भन्ठानिस् ? म त चोखो वेपारी मान्छे । चोखो काम मात्र गर्छु । लत्ता कपडा, घडीवडी, अलिअलि सोना, टेपरेकर्डर ल्याउने हो । लैजाने, घुमाउने, खुवाउनेको इलावा एक सेट लगाएको कपडा पनि तैँले पाउँछस् ।’
म सोच्न थालँे । जोधमलले अर्को ममचा चपाउँदै भन्यो, ‘फरेन कन्ट्री जाने भनेको किस्मतको कुरा हो । जो पायो त्यही कहाँ जान पाउँछ रे बुरबक ? तैँले त मेरो दिल जितेकोले भनेको । नत्र मलाई लैजा भन्नेहरूको कमी छ के काटमाडौंमा ?”
अनि उसले बैंककको वर्णन यसरी सुनायो, म लालायित भएँ ।
‘मेरो साथी भैरेलाई पनि लग्नुस् न हुन्छ ?’
जोधमलले हामीलाई पासपोर्ट बनाएर भेट्न भन्यो । हामीले पैसा बचायौँ । पासपोर्ट बनाउनका लागि गाउँ पञ्चायतको सिफारिस जस्ता कामका लागि भैरे र म एकपटक फेरि गाउँ फर्कियौँ ।
दण्डपाणि काकाले उसलाई खुबै खोर्‍याइखोर्‍याइ सोधे । किन, के, कसरी भन्ने हजारौं प्रश्नहरू गरे । मलाई त सोधीखोजी गर्ने पनि कोही थिएन । जुनेलीले मसँग केही सोध्ने कुरै भएन । म गाउँ आएको थाहा पाएर उसका बा भेट्न आएका थिए । उनले चाहिँ सोधेका थिए, ‘ज्वाइँनारान काठमाडांैमा के गर्नुहुन्छ ?’
‘काम गर्छु । पढ्छु ।’ मैले संक्षिप्त जवाफ दिएँ ।
उनी गर्वले फुले ।
भैरै र मेरो पासपोर्ट बन्यो । जोधमलले आफ्नो वाचा पूरा गर्‍यो । हामी दुई भाइ फरेन टूरका लागि उड्यौँ । गाउँमा हँुदा आकाशमा उडेको हवाइजहाज देख्दा कुनै दिन म त्यहाँभित्र बसेर मीठा कुराहरू खाइरहेको हुन्छु भन्ने कल्पना गर्न पनि मुस्किल थियो ।
सानासाना देखिएका डाँडाहरूलाई हेर्दै मैले सोचेँ, ‘हाम्रो गाउँ कहाँनिर पर्छ होला ? जुनेलीले अहिले यो हवाइजहाज हेरिरहेकी होली ? हेरिरहेकी भए तेल्लाई यहाँभित्र म छु भन्ने कुरा के थाहा ?’
पुतलीजस्ती केटीले ल्याएर भनेभनेको कुरा खान दिने रहिछ । जोधमलले भन्यो, ‘फिरीमा हो । पैसा लाग्दैन । सब कुरा टिकटमै छ ।’
भैरे र मैले पहिलोपटक बेलायती रक्सी चाख्यौँ ।
‘क्या काइदाको हुँदो र’छ ।’ उसले जिब्रो पड्काउँदै भन्यो । हामीले थपेर तीनपटक खायौँ । जोधमलले त्योभन्दा बढी खान दिएन र मात्र । उससँग हामी जस्ता भरियाहरू अरू आठ जना थिए । त्यहाँ पुगेको बेलादेखि यताउति नगर्नू, खुरुखुरु उसको पछि लाग्नु भनेर उसले काठमाडांंैमा नै सिकाएको थियो ।
‘तिमीहरूको सप्पैको पासपोर्ट मसँगै हुन्छ । इधरउधर भयो भने र बिना पासपोर्ट पुलिसले पक्ड्यो भने जेलमा डालिदिन्छ ।’ उसले तर्साएको थियो ।
त्यसैले उता एयरपोर्टमा ओर्लेदेखि हामी माउको पछि चल्ला लागे जसरी उसकै पछिपछि मात्र हिँड्यौँ । त्यसै पनि त्यहाँको एयरपोर्ट देखेर हाम्रो सातो गैसकेको थियो । न भाषा बुझिने कसैको । एयरपोर्टबाट सहर पुग्न पनि कति हो कति टाढा । कत्राकत्रा चौडा बाटा, कति सफा, कत्राकत्रा घरहरू ।
मैले सोचेँ, ‘हाम्रो धरहरालाई त मात खुवाउने रहेछ ।’
हामी बस्ने होटल पनि कति चिल्लो थियो । बैंकक मेरा लागि दन्त्यकथाको देशजस्तो भयो । जोधमलले लगेर किनमेल गरायो । बाहिर हिँड्दा मेरा लागि सबै कुरा सपना जस्ता थिए । केटीहरू यति छोटाछोटा र साना लुगा लगाएर हिँडेका हुन्थे, म मात्र हैन हामी सबै टक्क अडेर ट्वाँ परेर हेथ्र्यौं । जोधमलले आएर हामीलाई तान्नुपथ्र्यो । हामी सबैलाई आफूलाई ठीक हुने लुगाबाहेक त्योभन्दा एक साइज ठूलो, त्योभन्दा अझ एक साइज ठूलो र अझै एक साइज ठूलो लुगाहरू पनि उसले किनायो । घडी, सुनको सिक्री, सुनको बाला, टेपरेकर्डर, रेडियो, क्यामरा र अत्तर जस्ता कुराहरू पनि किनायो र ठूल्ठूला सूटकेसमा हाल्न लगायो । फर्कने बेला हामीले आफ्नो साइजको लुगामाथि त्योभन्दा ठुलोठूलो गर्दै सबै लुगा लगायौँ । हामीलाई त हिँड्डुल गर्न पनि गाह्रो हुने भयो । मैले पुस्तकालयको कुनै पत्रिकामा देखेको अन्तरिक्ष यात्री जस्तो भएको थिएँ म । टाउकोमा घ्वाप्प छोप्ने सिसाको टोपी मात्र थिएन । सुनका बाला, सिक्री, घडी लगाएको बेला आफूलाई आफैँ कुनै करोडपतिजस्तो लाग्यो मलाई । त्यहाँको उखर्माउलो गर्मीमा त्यत्रो लुगा लगाएका हाम्रो दललाई मानिसहरू अचम्म मानेर हेर्थे । नेपाल आउनासाथ हामी सबैलाई जोधमलले गाडीमा हालेर एकठाममा लग्यो । दुर्योधनले चीरहरण गर्दा द्रौपदीका लुगाहरू फुकाले जसरी जोधमलले हामीलाई खोल्यो । फोकटमा फरेन ट्रिप बाहेक हामीले एकएक वटा पाइन्ट र पातलो टिसर्ट इनाम पायौँ । म दङ्ग परँे ।
मैले आइए को जाँच दिइसकेको थिएँ । तर, त्योभन्दा बढी मैले पढ्न सकिनँ । जोधमलसँग म र भैरे पटकपटक बैंकक गयाँै । हामीलाई अब एक्लै यताउति घुम्न अलि आँट आउन थालेको थियो । एकपटक बैंकक गएको बेला भैरे र अर्को एकजना भरिया राती मोज गर्न जाने भए । भैरेले त्यसबेलाका लागि भनेर पेट काटेर पैसा जम्मा गरेको थियो । मलाई आँट आएन, म होटलमै बसेँ । उनीहरूले खोजेका दुइटी केटीहरूले उनीहरूलाई कतातिर गल्ली भित्रको घरमा लगेछन् । केटीहरू चिटिक्क परेका थिए रे । अनि कोठाभित्र तिनीहरूले लुगा खोलेर उनीहरूलाई आफ्नो पुरुषको अंग पो देखाइदिए छन् । भैरेहरूको सातो उडेछ । दुरुस्तै केटीजस्ता देखिने ती केटाहरूले उनीहरूसँग भएको जति पैसा लुटेर दुई/चार थप्पड हानेर भगाइदिए छन् । धेरैपछि एक दिन भैरेले रक्सी लागेको बेलामा मात्र यो कुराको पोल खोलेको थियो ।
‘माकस्सम बैकुन्ठे, तँैले नि तिनीहरूलाई देख्या भए मुजीहरू केटा होलान् भनेर चिताउन पनि सक्दैनथिइस् ।’
(लेखक ब्रजेशको शुक्रबार सार्वजनिक पहिलो उपन्यास ‘यायावर’ को एउटा अंश)

केही टुक्राटाक्री कविताहरू

गरुड पुराण

मुडुलो टाउको लिएर यो जाडोमा
पातलो सेतो धोती बेरेको
देश सिउसिउ गर्दै किरिया बसेको छ 
माकटोपी लगाएका नेताहरू 
गलबन्दी बेरेर सुनाइरहेछन् गरुड पुराण
र हामी दान गरिरहेछौं ठूला साना सपनाहरू

उनीहरूले भने,
तिमीहरूको पसिनाले तार्दैन व‌ैतरिणी नदी
पत्यायौं र दियौं हामीले रगतको तर्पण
धर्मान्ध भएर हामीले दान गर्‍यौं
मतसंगै मति पनि
विवेक र तर्कको त दियो कलश गरेकै हौं

अब हामीसंग 'विद्वान'ले मात्र देख्ने 
फगत एक जोर लुगा बाँकी छ
भोका त सँधै थियौं कुन ठूलो कुरो भो र
अब त आफ्नै अाँखामा 
हामी नाङ्गै भइसकेका छौं

तर पनि, रोकिएको छैन गरुड पुराण

ए साँच्चि, कसैलाई थाहा छ? 
कति लामो हुँदोरहेछ देशले बस्ने किरिया???

बिर्खे 

समात्....
साला चलमलायो
बोल्यो त्यो, थुत् त्यसको जिब्रो
पक्री, कोच्, ठोक् त्यसलाई
विरोध गर्‍यो त्यसले
यति पनि थाहा छैन त्यसलाई
कि म सही हूँ, कि त्यो गलत
तँ बोल् त्यति मात्र जे म सुन्न चाहन्छु
तँ हेर् त्यति मात्र जे म देखाउन चाहन्छु
तँ सुन् त्यति मात्र जे म सुनाउन चाहन्छु
तेरो स्वतन्त्रताको घेरो
मैले कोरेको शून्यभन्दा बाहिर छैन
साला कुवाको ब्याङ उफ्रिन्छस्?
तेरा गोडा लूलो नबनाइ भाछैन
तैंले अनुभूति त्यति मात्र गर्ने हो
जति म तँलाई गराउन चाहन्छु
तँलाई थाहा छ म को हूँ?
सरकार हूँ म सरकार, बिर्खे मेरो नाम
ए....
बिर्खेलाई चिन्छस्???


कंकालको हाँसो

साढे सात अरब छन् रे, मेरै वरिपरि
मलाई तथ्याङ्कले ढाँट्छ
म कसरी पत्याऊँ?
नियालेर हेर्दा देख्छु जब
टुक्रा टुक्रा मानिसहरू

कसरी गनौं म सिंगो मान्छे भनेर 
जो बाँचिरहेका छन् 
आधा, पौने, अधूरो र अपूरो जिन्दगी
निदाइरहेका छन् जो आफ्न‌ैआफ्नै
स्वार्थका नरम बिछ्यौनामा
घुरिरहेका छन्
लालसाको सिरानी हालेर 

यी त बोल्न हिंड्न र आँखा झिम्काउन जानेका
सजिएका धजिएका र चिटिक्क परेका
फगत म्यानिक्विनहरू हुन्
जो बेलाबेला झुक्किएर फेर्छन् सास

आँखा भएर पनि नदेख्नेहरू
कान  छ तर नसुन्नेहरू
मन नभएकाहरू
मन भए पनि भावना नभएकाहरू
छातीभित्र मुटु छ, ढुक ढुक पनि गर्छ
तर नमिलेको ताल, लय र मात्रामा

म ऐना हेर्छु, नियालेर अाफैलाई
उताबाट मलाई गिज्याउँछ
सम्झौताका खिया लागेकाे सिक्रीमा
छटपटिएको एउटा अस्थिपञ्जर
हो म पनि एउटा नरकंकाल हूँ
चाहेर पनि जो मुस्काउन सक्दैन

किनकि
बडो विद्रुप र भयावह हुन्छ
कंकालको हाँसो।

तन्त्र मन्त्र

कथा त्यही हो, भूमिका पनि उही हो
एउटै नाटकका एकै पात्रहरूसंग अमन भयो
एकैथरि अभिनय हेरेर वाक्क लाग्यो,
त्यसैले,
तमाशा अलि रोचक होला कि भनेर
थकित पात्रहरू फेरेको मात्र हो
नयाँ साजसज्जा सहित
पुरानै रङ्गमञ्चमा हामीले
उही थोत्रो नाटक हेरेको मात्र हो

दाह्रा अझै अरू तिखारिएका हुन्
बङ्गारा अझै बरू माझिएका हुन्
नङ्ग्रा अझै धेरै लामा र चुच्चा भएका हुन्
लुछिने, चपाइने र टोकिनेहरू आज पनि उही हुन्
लुछ्ने, टोक्ने र चपाउने चाहिँ फेरिएका हुन्

एउटो बरो अंकलाई ताछेर शून्यमा झारेको मात्र हो,
शिरपोश कसैको शिरबाट हटाएर
कतै लगेर थन्क्याएको मात्र हो,
टिकट लगाएर देखाउन
एउटा दरवारलाई बनाएर म्यूजियम
चिडियाखानाहरूलाई दरवार बनाएको मात्र हो

मन्त्र फेरिएको होइन, भ्रममा नपरे हुन्छ
तन्त्र पहिलेको जे थियो, अझै त्यही नै हो
भ्रममा नपर कुनै मेरो साथी
अगाडिको एक शव्द मेटेर
लोक र गण थपिएको मात्र हो

धैर्य

उमालौंला, 
मज्जाले पिउँला, ज्यान बनाउँला
जमाउँला, जुजु धौ बनाउँला
बाक्लो तर लाग्नेछ, बटुलौंला
मथेर नौनी निकालौंला
घ्यू निकालौंला, मोही पारौंला
पिँधमा जमेकोजति कोरेर 
कुराउनी बनाएर खाउँला
फटाउँला,
थरिथरिका मिठाइ बनाउँला
यस्तै यस्तै आशा गरेर
धेरै भयो दूध आउला भनेर
हामी अनवरत दुहिरहेका छौं
थकित बूढा गोरूहरू

मुराकामी, प्याजका टुक्रा र बन्दाकोबी

Few years back, I had trans-created Haruki Murakami's interview in Nepali for Nagarik daily.

खास गरेर अमेरिकामा आएपछि मैले थुप्रै यस्ता मान्छेहरु भेटेको छु, जो भन्ने गर्छन्,
“मेरा भोगाइ र अनुभवहरु यति अद्भूत छन्, तिनका आधारमा एउटा गतिलो पुस्तक नै लेख्न सकिन्छ ।”

त्यसो भन्नेहरुमा धेरै जसो लामो समय यहाँ बसेका जापानीहरु हुन्छन् । हुन त आफ्नो मुलुक बाहिर बस्दा भोग्नु पर्ने चुनौतीहरु बेग्लै किसिमका हुन्छन् । नयाँ बातावरण र परिरवेशमा आफूलाई समाहित गर्नु भनेको कम चुनौतीपूर्ण काम कहाँ हो र ? त्यसका कारण उनीहरुले विविध अनुभवहरु संगाल्नु र त्यो अरुसंग बाँड्न चाहनु स्वाभाविक कुरा पनि हुन सक्छ । तर, त्यसो भन्नेहरु मध्ये कसैले कुनै दिन साँच्चै नै आफ्नो अनुभव वा त्यसमा आधारित उपन्यास लेख्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने चाहिँ मलाई थाहा छैन । किनभने मेरो आफ्नो कुरा गर्ने हो भने थुप्रै उपन्यासहरु लेखिसकेको मान्छे भएर पनि मैले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा त्यस्तो साँच्चै नै कुनै अद्भूत अनुभव भने गर्न पाएको छैन ।