Sunday, June 23, 2019

पानी वरफ

मान्छेले एउटा जुनिमा खाएको रिन अर्को जुनिमा पनि तिर्नुपर्छ भन्ने कुरा सानै देखि सुनेको हो । त्यसैले बूढापाकाहरुले भन्ने गरेका होलान्, रिन भन्ने कुरा सकेसम्म नबोक्नू । त्यति हुँदाहुँदै पनि आम मानिसदेखि लिएर मै हूँ भन्नेहरु सबै कुनै न कुनै बेला रिन बोक्न बाध्य हुन्छन् । फरक कतिमात्र हो भने कसैकसैलाई रिनले पोल्दैन । विशेष गरेर ठूलाठूला व्यापारी भनाउँदाहरु सकेसम्म बैंकको रिन र सरकारको कर कसरी कुम्ल्याउने भन्ने दाउमा नै हुन्छन् । नियतवश खाएर नतिरेको रिन भनेको लुट बराबर हो भन्ने मेरो मान्यता छ । कोही वाध्यताले वा कोही नियतवश नै रिन नतिरी पनि राति निदाउन सक्छन् भने त्यो उनीहरुको ‘महानता’ नै होला । तर यो कुरामा म आफू भने पटक्कै पनि महान नभएको कुरा स्वीकार गर्न मलाई रत्तिभर पनि अप्ठ्यारो लाग्दैन ।

Thursday, June 20, 2019

Juneli: a review of its own

Review by Him Bista


A psychological fiction which is as knotted as the roads from Kathmandu to Dhading is Juneli. “You can never tell a book by its cover” if ever a stronger conviction of this phrase then the second Nepali novel Juneli by Mr. Brazesh Khanal is one of them. The bare backed art work of a woman (by Kapil Mani Dixit) which is the cover of the novel makes one wonder what kind of story has author Khanal written. This metaphorical idiom stays till you open the first page. 

Wednesday, June 19, 2019

साइड हिरो

प्रकाशनको छोटो समय मै साइड हिरोको दोश्रो संस्करण छापिन लागेको छ। शुभेच्छुक पाठकहरूलाई हृदयको गहिराइबाटै आभार व्यक्त गर्छु। साथै उपन्यास यायावरको पनि नयाँ कलेवरमा तेश्रो संस्करण संगसंगै आउने भएको छ।

एक यायावरको बयान/ममचा पसलमा जोधमल

सौर्य अनलाइनमा २०६९ फागुन २५ गते २३:५२ मा प्रकाशित


BRAJESH-copyब्रजेश फिल्म लेखनमा चिनिएको नाम हो । पत्रपत्रिकामा पनि उनका लेख बिकिरहेकै छन् । उनको पहिलो उपन्यास ‘यायावर’ शुक्रबार विमोचन भएको छ । लेखनलाई साधना एवं तपस्या मान्ने ब्रजेशले एउटा फिरन्ते वा गन्तव्यहीन यात्रामा रूमल्लीने मान्छेलाई मूल पात्र बनाएर लेखिएको ‘यायावर’बारे गरिएको वार्ता–
‘यायावर’ उपन्यासले यस शब्दको विराट अर्थ बोकेको छ ? यो कसरी लेखियो ?
यसको खाका मगजमा खेलिरहेको केही वर्ष भैसकेको थियो । तर, आफ्नै पारामा अल्छी मान्दै लेखिरहेको थिएँ । र, अघिल्लो वर्ष अर्किड बुक्सका साथीहरूले एउटा उपन्यास प्रकाशन गर्नुपर्‍यो भनेर प्रस्ताव राखेपछि मात्र लेखाइले तीव्रता लियो । केही दिन पोखरा गएर गुप्तवास बसेपछि मात्र यसको प्रारम्भिक पाण्डुलिपि तयार भयो ।
पत्रपत्रिकामा त तपाईंका लेखहरू बिकिरहेकै देखिन्छन् । र, नेपाली साहित्यको बजार बढिजसो फिक्सन शैलीका सामग्रीले पिटिरहेका छन् । फिल्म लेख्ने मान्छेको उपन्यासमा कतै फिल्मी फिक्सन हाबी भएको छ कि ?
फिल्म लेख्ने भनेको अरूका लागि हो । त्यो धेरै कुराले बाँधिएको, निर्देशित गरेको र धेरै हदसम्म प्राविधिक कार्य हो भने उपन्यास लेख्ने बेला लेखक स्वतन्त्र हुन्छ । चलचित्र लेखनको सीमा हुन्छ, निश्चित लम्बाइलाई ध्यानमा राखेर कथानक बुन्नुपर्छ । आफूलाई मन परेको भाषामा लेख्न पाइँदैन । तर, उपन्यास लेख्ने भनेको त्योभन्दा नितान्त फरक कुरा हो । असीमित स्वतन्त्रता पाइन्छ । त्यसैले यसमा र चलचित्र लेखनमा कुनै तुलना हुनै सक्दैन ।
‘लेखकले जे लेखे पनि वास्तवमा आफ्ना मनका कुण्ठा, भावना नै लेखेको हुन्छ’ भनिन्छ । कतै ‘यायावर’ पनि तपाईंको निजी भावना र भोगाइको पेटारो मात्रै बनेको त छैन ?
त्यस्तो हुने हो भने त आत्मकथा लेखे भैहाल्यो नि । तर, उपन्यासका लागि लेखिएको कथानक पनि वास्तविकताभन्दा पृथक् र कसैले नदेखेको नभोगेको कुरा त हुन सक्दैन । लेखकले पात्र र घटनाहरू वास्तविक जीवनबाट नै टिप्ने हो । तर, त्यसो भन्दैमा उपन्यासमा आफ्नै भोगाइ र भावना मात्रै त कुनै पनि लेखकले लेख्दैन जस्तो लाग्छ । त्यसलाई आफ्नो कल्पनाको ठेकीमा हालेर मथेर परिमार्जन गर्ने हुनाले यायावर पनि मेरो मात्र नभै मैले देखेका अरू मानिसहरूका पनि टुक्राटाक्री बटुलेर तयार पारिएको यथार्थमा आधारित काल्पनिक कथानक हो भन्नुपर्छ ।
‘यायावर’ तयार पार्न सामाजिक र राजनीतिक पाटोमाथि कत्तिको अध्ययन–अनुसन्धान गर्नुभयो ?
मैले पहिले लेख्दा मेरो मूल पात्रको उमेर ६० को हाराहारीमा थियो र उसले आफ्नो विगतलाई कसरी केलाउछ र सम्झिन्छ भन्ने प्रारुप थियो । तर, लेख्दै जाँदा मलाई के लाग्यो भने मभन्दा पाको मानिसले के सोच्छ, कसरी सोच्छ, के देखेको थियो, के भोगेको थियो भन्ने कुरामा म वास्तविकताभन्दा पर हुन सक्छु । तसर्थ मैले उसको उमेर घटाएर ५० को हाराहारीमा ल्याएँ । त्यतिसम्म उमेरका मान्छेहरू मैले नजिकबाट देखेको, चिनेको र संगत गरेको पनि हुनाले मलाई सजिलो भयो । मैले आफैँले पनि तीस वर्षअघि देखेको समाज यसमा चित्रण गरेको छु । राजनीतिक कुरा यसमा खासै छैनन् । तर, मेरो पात्र काठमाडांै आइपुग्दा ३६ सालको सेरोफेरो पर्ने भएकोले त्यसबेलाको राजनीतिक परिवर्तनका लागि भएको गतिविधिबाट उसलाई अलग राख्न नसकेर केही प्रसंगहरू जोडेको छु । त्यसका लागि भने अध्ययन गर्नु परेको थियो । त्यसबाहेक त्यतिबेलाको काठमाडांका केही अरू सामाजिक पक्षहरू छन्, जुन पढ्दा रमाइलो हुन्छ । यहाँ धेरै नभनौँ कि ?
लेखनका लागि प्रेरणा कहाँबाट पाउनुहुन्छ ?
अवलोकन । प्रेरणा कुनै एउटा निश्चित कुराबाट मात्र पाइन्छ भन्ने छैन । कहिले बाटोमा हिंड्दा हिंड्दै देखिएका कुराले, घटनाले, कतै पढेको कुराले, सुनेको प्रसंगले, बादलले, हुरीले र कुनै पनि कुराले प्रेरणा दिन सक्छ ।
तपाईंको लेखन तरिका कस्तो छ ? सुरु गर्ने कुुुनै विषेश रीत छ कि ?
त्यस्तो खासै यही भन्ने कुरा त छैन तर मेरा अधिकांश लेखनचाहिँ डायनिंग टेबलमा हुन्छ । मलाई त्यहाँमाथि ल्यापटप राखेर लेख्न सजिलो लाग्छ । समयको कुरा गर्दा चाहिँ रातको समयमा सबै जना सुतिसकेपछिको निस्तव्धता र चकमन्न मेरो लागि उत्पादक समय भएको मैले पाएको छु । आ चिया र कफीचाहिँ खुबै चाहिन्छ मलाई लेख्नका लागि ।
आफूले लेखेको कुरा कत्तिको परिमार्जन गर्नुहुन्छ ?
परिमार्जन त गर्नैपर्छ । किनभने मानिस हरेक पल हरेक क्षण परिपक्व हुँदै गैरहेको हुन्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । आफूले एक दिनअघि लेखेका कुरा अर्को दिन पढ्दा नै त्यसमा थपघट र परिमार्जन गर्ने ठाउँ भेटिन्छ । जति सक्यो पुनर्लेखन गरेको राम्रो हुन्छ । साहित्यको कुनै फर्मूला हुँदैन । हिसाबमा जस्तो दुई र दुई सधैँ चार नै हुन्छ भन्ने छैन । साहित्यको जोडघटाउ कहिले कति हुन्छ कहिले । अनि योभन्दा राम्रो लेख्न सकिन्न भन्ने सीमा पनि हुँदैन । तर, कुनै न कुनै ठाउँमा चित्त नबुझाइ सुख्खै छैन । झन् बृहत् आख्यानको कुरा गर्ने हो भने त एउटा लेखकले जीवनभर एउटै उपन्यासलाई नै पटकपटक लेखिरहे पनि परिमार्जन र पुनर्लेखन सकिँदैन ।
तपाईंलाई अन्तर्वार्ता दिन कस्तो लाग्छ ?
नढाँटी भन्ने हो भने त्यो प्रश्नहरूमा भर पर्ने कुरा हो । यदि प्रश्नहरूले मलाई मेरा सोच, मान्यता र विचार व्यक्त गर्ने ठाउँ दिए भने बडो रमाइलो हुन्छ । तर, उत्तर पहिले नै तोकिएका, नकारात्मक अथवा भन्नका लागि केही बाटो नै नछोडिएका, प्रश्नकर्ताको पूर्वाग्रह भएका अनि त्यसलाई कबुल मात्रै गराउन खोजिएका प्रश्नहरू भए भने चाहिँ दिक्दार लाग्छ ।
प्रस्तुति : दीपक
ममचा पसलमा जोधमल 
हामीले काम गर्ने ममचा पसलमा न्युरोडतिरको जोधमल नाम गरेको एउटा व्यापारी लुकेर ममचा र रक्सी खान आउँथ्यो । उनीहरूको जातले बर्जित कुरा थियो माछामासु र रक्सी । जोधमल त्यतिबेलाको एउटा नयाँ फस्टाएको व्यापारमा लागेको थियो । यहाँबाट बैंकक गएर लुगाफाटा, घडी र सुन ल्याउने काम गथ्र्यो ऊ । एउटा मान्छेले एउटा निश्चित संख्यामा ती सामानहरू भन्सार नतिरी ल्याउन पाउँथ्यो । व्यापारीहरूले त्यसको फाइदा उठाउने तरीका निकालेका थिए । उनीहरू आफूसँग थुप्रै मान्छेहरू लिएर जान्थे । भरिया भनिन्थ्यो त्यस्ता मान्छेहरूलाई । ती सबैले सुविधामा ल्याएको सामानहरू व्यापारीहरूले काठमाडांै आएपछि आफँै लिन्थे र बजारमा महँगोमा बेच्थे । गरिबी र अभावले ग्रस्त मजस्ता मान्छेहरूको कमी थिएन काठमाडांैमा । म साहूको आँखा छलेर जोधमललाई बेलाबेला सित्तैँमा ममचा खुवाइदिन्थेँ । चार पेग रक्सी खायो भने एक पेगको मात्र हिसाब साहूलाई बताइदिन्थेँ । जोधमल खुसी भएर मलाई अलिअलि टिप्स दिन्थ्यो ।
एकदिन जोधमलले मलाई सोध्यो, ‘बैंकक जान्छस् ?’
मैले त सोच्दै नसोचेको कुरा थियो त्यो । एकैपटक केही भन्नै आएन । मलाई कताकता डर पनि लाग्यो । ममचा पसलमा ग्राहकहरूले बेलाबेला गरेका कुराहरू याद आयो । कति मान्छेले भरियाहरूको गुदद्वारमा चरेस अफीमका डल्लाहरू कोचेर लैजान्छन् रे । उता कानुन कडा छ र त्यस्तो फेला पर्‍यो भने सोझै लगेर झुन्ड्याउँछ रे भन्ने पनि सुनिन्थ्यो । मलाई पनि जोधमलले त्यस्तै गर्न खोज्या त हैन होला नि । मैले केही भन्न सकिनँ । मैले त्यस रात भैरेसँग जोधमलको प्रस्तावको बारेमा सल्लाह गरँे । भैरे उत्साहित भयो ।
‘बरु मलाई पनि मिलाइदे न †’ अर्को दिन जोधमललाई सित्तैँको ममचा खुवाउने बेला मैले भनेँ, ‘लैजान नहुने कुरा लिएर जाने त हैन नि ?’
जोधमल हाँस्यो । तातो ममचा मुखमा हालेर स्यूस्यू गर्दै चपायो र भन्यो, ‘तैँले मलाई इस्मगलर भन्ठानिस् ? म त चोखो वेपारी मान्छे । चोखो काम मात्र गर्छु । लत्ता कपडा, घडीवडी, अलिअलि सोना, टेपरेकर्डर ल्याउने हो । लैजाने, घुमाउने, खुवाउनेको इलावा एक सेट लगाएको कपडा पनि तैँले पाउँछस् ।’
म सोच्न थालँे । जोधमलले अर्को ममचा चपाउँदै भन्यो, ‘फरेन कन्ट्री जाने भनेको किस्मतको कुरा हो । जो पायो त्यही कहाँ जान पाउँछ रे बुरबक ? तैँले त मेरो दिल जितेकोले भनेको । नत्र मलाई लैजा भन्नेहरूको कमी छ के काटमाडौंमा ?”
अनि उसले बैंककको वर्णन यसरी सुनायो, म लालायित भएँ ।
‘मेरो साथी भैरेलाई पनि लग्नुस् न हुन्छ ?’
जोधमलले हामीलाई पासपोर्ट बनाएर भेट्न भन्यो । हामीले पैसा बचायौँ । पासपोर्ट बनाउनका लागि गाउँ पञ्चायतको सिफारिस जस्ता कामका लागि भैरे र म एकपटक फेरि गाउँ फर्कियौँ ।
दण्डपाणि काकाले उसलाई खुबै खोर्‍याइखोर्‍याइ सोधे । किन, के, कसरी भन्ने हजारौं प्रश्नहरू गरे । मलाई त सोधीखोजी गर्ने पनि कोही थिएन । जुनेलीले मसँग केही सोध्ने कुरै भएन । म गाउँ आएको थाहा पाएर उसका बा भेट्न आएका थिए । उनले चाहिँ सोधेका थिए, ‘ज्वाइँनारान काठमाडांैमा के गर्नुहुन्छ ?’
‘काम गर्छु । पढ्छु ।’ मैले संक्षिप्त जवाफ दिएँ ।
उनी गर्वले फुले ।
भैरै र मेरो पासपोर्ट बन्यो । जोधमलले आफ्नो वाचा पूरा गर्‍यो । हामी दुई भाइ फरेन टूरका लागि उड्यौँ । गाउँमा हँुदा आकाशमा उडेको हवाइजहाज देख्दा कुनै दिन म त्यहाँभित्र बसेर मीठा कुराहरू खाइरहेको हुन्छु भन्ने कल्पना गर्न पनि मुस्किल थियो ।
सानासाना देखिएका डाँडाहरूलाई हेर्दै मैले सोचेँ, ‘हाम्रो गाउँ कहाँनिर पर्छ होला ? जुनेलीले अहिले यो हवाइजहाज हेरिरहेकी होली ? हेरिरहेकी भए तेल्लाई यहाँभित्र म छु भन्ने कुरा के थाहा ?’
पुतलीजस्ती केटीले ल्याएर भनेभनेको कुरा खान दिने रहिछ । जोधमलले भन्यो, ‘फिरीमा हो । पैसा लाग्दैन । सब कुरा टिकटमै छ ।’
भैरे र मैले पहिलोपटक बेलायती रक्सी चाख्यौँ ।
‘क्या काइदाको हुँदो र’छ ।’ उसले जिब्रो पड्काउँदै भन्यो । हामीले थपेर तीनपटक खायौँ । जोधमलले त्योभन्दा बढी खान दिएन र मात्र । उससँग हामी जस्ता भरियाहरू अरू आठ जना थिए । त्यहाँ पुगेको बेलादेखि यताउति नगर्नू, खुरुखुरु उसको पछि लाग्नु भनेर उसले काठमाडांंैमा नै सिकाएको थियो ।
‘तिमीहरूको सप्पैको पासपोर्ट मसँगै हुन्छ । इधरउधर भयो भने र बिना पासपोर्ट पुलिसले पक्ड्यो भने जेलमा डालिदिन्छ ।’ उसले तर्साएको थियो ।
त्यसैले उता एयरपोर्टमा ओर्लेदेखि हामी माउको पछि चल्ला लागे जसरी उसकै पछिपछि मात्र हिँड्यौँ । त्यसै पनि त्यहाँको एयरपोर्ट देखेर हाम्रो सातो गैसकेको थियो । न भाषा बुझिने कसैको । एयरपोर्टबाट सहर पुग्न पनि कति हो कति टाढा । कत्राकत्रा चौडा बाटा, कति सफा, कत्राकत्रा घरहरू ।
मैले सोचेँ, ‘हाम्रो धरहरालाई त मात खुवाउने रहेछ ।’
हामी बस्ने होटल पनि कति चिल्लो थियो । बैंकक मेरा लागि दन्त्यकथाको देशजस्तो भयो । जोधमलले लगेर किनमेल गरायो । बाहिर हिँड्दा मेरा लागि सबै कुरा सपना जस्ता थिए । केटीहरू यति छोटाछोटा र साना लुगा लगाएर हिँडेका हुन्थे, म मात्र हैन हामी सबै टक्क अडेर ट्वाँ परेर हेथ्र्यौं । जोधमलले आएर हामीलाई तान्नुपथ्र्यो । हामी सबैलाई आफूलाई ठीक हुने लुगाबाहेक त्योभन्दा एक साइज ठूलो, त्योभन्दा अझ एक साइज ठूलो र अझै एक साइज ठूलो लुगाहरू पनि उसले किनायो । घडी, सुनको सिक्री, सुनको बाला, टेपरेकर्डर, रेडियो, क्यामरा र अत्तर जस्ता कुराहरू पनि किनायो र ठूल्ठूला सूटकेसमा हाल्न लगायो । फर्कने बेला हामीले आफ्नो साइजको लुगामाथि त्योभन्दा ठुलोठूलो गर्दै सबै लुगा लगायौँ । हामीलाई त हिँड्डुल गर्न पनि गाह्रो हुने भयो । मैले पुस्तकालयको कुनै पत्रिकामा देखेको अन्तरिक्ष यात्री जस्तो भएको थिएँ म । टाउकोमा घ्वाप्प छोप्ने सिसाको टोपी मात्र थिएन । सुनका बाला, सिक्री, घडी लगाएको बेला आफूलाई आफैँ कुनै करोडपतिजस्तो लाग्यो मलाई । त्यहाँको उखर्माउलो गर्मीमा त्यत्रो लुगा लगाएका हाम्रो दललाई मानिसहरू अचम्म मानेर हेर्थे । नेपाल आउनासाथ हामी सबैलाई जोधमलले गाडीमा हालेर एकठाममा लग्यो । दुर्योधनले चीरहरण गर्दा द्रौपदीका लुगाहरू फुकाले जसरी जोधमलले हामीलाई खोल्यो । फोकटमा फरेन ट्रिप बाहेक हामीले एकएक वटा पाइन्ट र पातलो टिसर्ट इनाम पायौँ । म दङ्ग परँे ।
मैले आइए को जाँच दिइसकेको थिएँ । तर, त्योभन्दा बढी मैले पढ्न सकिनँ । जोधमलसँग म र भैरे पटकपटक बैंकक गयाँै । हामीलाई अब एक्लै यताउति घुम्न अलि आँट आउन थालेको थियो । एकपटक बैंकक गएको बेला भैरे र अर्को एकजना भरिया राती मोज गर्न जाने भए । भैरेले त्यसबेलाका लागि भनेर पेट काटेर पैसा जम्मा गरेको थियो । मलाई आँट आएन, म होटलमै बसेँ । उनीहरूले खोजेका दुइटी केटीहरूले उनीहरूलाई कतातिर गल्ली भित्रको घरमा लगेछन् । केटीहरू चिटिक्क परेका थिए रे । अनि कोठाभित्र तिनीहरूले लुगा खोलेर उनीहरूलाई आफ्नो पुरुषको अंग पो देखाइदिए छन् । भैरेहरूको सातो उडेछ । दुरुस्तै केटीजस्ता देखिने ती केटाहरूले उनीहरूसँग भएको जति पैसा लुटेर दुई/चार थप्पड हानेर भगाइदिए छन् । धेरैपछि एक दिन भैरेले रक्सी लागेको बेलामा मात्र यो कुराको पोल खोलेको थियो ।
‘माकस्सम बैकुन्ठे, तँैले नि तिनीहरूलाई देख्या भए मुजीहरू केटा होलान् भनेर चिताउन पनि सक्दैनथिइस् ।’
(लेखक ब्रजेशको शुक्रबार सार्वजनिक पहिलो उपन्यास ‘यायावर’ को एउटा अंश)

केही टुक्राटाक्री कविताहरू

गरुड पुराण

मुडुलो टाउको लिएर यो जाडोमा
पातलो सेतो धोती बेरेको
देश सिउसिउ गर्दै किरिया बसेको छ 
माकटोपी लगाएका नेताहरू 
गलबन्दी बेरेर सुनाइरहेछन् गरुड पुराण
र हामी दान गरिरहेछौं ठूला साना सपनाहरू

उनीहरूले भने,
तिमीहरूको पसिनाले तार्दैन व‌ैतरिणी नदी
पत्यायौं र दियौं हामीले रगतको तर्पण
धर्मान्ध भएर हामीले दान गर्‍यौं
मतसंगै मति पनि
विवेक र तर्कको त दियो कलश गरेकै हौं

अब हामीसंग 'विद्वान'ले मात्र देख्ने 
फगत एक जोर लुगा बाँकी छ
भोका त सँधै थियौं कुन ठूलो कुरो भो र
अब त आफ्नै अाँखामा 
हामी नाङ्गै भइसकेका छौं

तर पनि, रोकिएको छैन गरुड पुराण

ए साँच्चि, कसैलाई थाहा छ? 
कति लामो हुँदोरहेछ देशले बस्ने किरिया???

बिर्खे 

समात्....
साला चलमलायो
बोल्यो त्यो, थुत् त्यसको जिब्रो
पक्री, कोच्, ठोक् त्यसलाई
विरोध गर्‍यो त्यसले
यति पनि थाहा छैन त्यसलाई
कि म सही हूँ, कि त्यो गलत
तँ बोल् त्यति मात्र जे म सुन्न चाहन्छु
तँ हेर् त्यति मात्र जे म देखाउन चाहन्छु
तँ सुन् त्यति मात्र जे म सुनाउन चाहन्छु
तेरो स्वतन्त्रताको घेरो
मैले कोरेको शून्यभन्दा बाहिर छैन
साला कुवाको ब्याङ उफ्रिन्छस्?
तेरा गोडा लूलो नबनाइ भाछैन
तैंले अनुभूति त्यति मात्र गर्ने हो
जति म तँलाई गराउन चाहन्छु
तँलाई थाहा छ म को हूँ?
सरकार हूँ म सरकार, बिर्खे मेरो नाम
ए....
बिर्खेलाई चिन्छस्???


कंकालको हाँसो

साढे सात अरब छन् रे, मेरै वरिपरि
मलाई तथ्याङ्कले ढाँट्छ
म कसरी पत्याऊँ?
नियालेर हेर्दा देख्छु जब
टुक्रा टुक्रा मानिसहरू

कसरी गनौं म सिंगो मान्छे भनेर 
जो बाँचिरहेका छन् 
आधा, पौने, अधूरो र अपूरो जिन्दगी
निदाइरहेका छन् जो आफ्न‌ैआफ्नै
स्वार्थका नरम बिछ्यौनामा
घुरिरहेका छन्
लालसाको सिरानी हालेर 

यी त बोल्न हिंड्न र आँखा झिम्काउन जानेका
सजिएका धजिएका र चिटिक्क परेका
फगत म्यानिक्विनहरू हुन्
जो बेलाबेला झुक्किएर फेर्छन् सास

आँखा भएर पनि नदेख्नेहरू
कान  छ तर नसुन्नेहरू
मन नभएकाहरू
मन भए पनि भावना नभएकाहरू
छातीभित्र मुटु छ, ढुक ढुक पनि गर्छ
तर नमिलेको ताल, लय र मात्रामा

म ऐना हेर्छु, नियालेर अाफैलाई
उताबाट मलाई गिज्याउँछ
सम्झौताका खिया लागेकाे सिक्रीमा
छटपटिएको एउटा अस्थिपञ्जर
हो म पनि एउटा नरकंकाल हूँ
चाहेर पनि जो मुस्काउन सक्दैन

किनकि
बडो विद्रुप र भयावह हुन्छ
कंकालको हाँसो।

तन्त्र मन्त्र

कथा त्यही हो, भूमिका पनि उही हो
एउटै नाटकका एकै पात्रहरूसंग अमन भयो
एकैथरि अभिनय हेरेर वाक्क लाग्यो,
त्यसैले,
तमाशा अलि रोचक होला कि भनेर
थकित पात्रहरू फेरेको मात्र हो
नयाँ साजसज्जा सहित
पुरानै रङ्गमञ्चमा हामीले
उही थोत्रो नाटक हेरेको मात्र हो

दाह्रा अझै अरू तिखारिएका हुन्
बङ्गारा अझै बरू माझिएका हुन्
नङ्ग्रा अझै धेरै लामा र चुच्चा भएका हुन्
लुछिने, चपाइने र टोकिनेहरू आज पनि उही हुन्
लुछ्ने, टोक्ने र चपाउने चाहिँ फेरिएका हुन्

एउटो बरो अंकलाई ताछेर शून्यमा झारेको मात्र हो,
शिरपोश कसैको शिरबाट हटाएर
कतै लगेर थन्क्याएको मात्र हो,
टिकट लगाएर देखाउन
एउटा दरवारलाई बनाएर म्यूजियम
चिडियाखानाहरूलाई दरवार बनाएको मात्र हो

मन्त्र फेरिएको होइन, भ्रममा नपरे हुन्छ
तन्त्र पहिलेको जे थियो, अझै त्यही नै हो
भ्रममा नपर कुनै मेरो साथी
अगाडिको एक शव्द मेटेर
लोक र गण थपिएको मात्र हो

धैर्य

उमालौंला, 
मज्जाले पिउँला, ज्यान बनाउँला
जमाउँला, जुजु धौ बनाउँला
बाक्लो तर लाग्नेछ, बटुलौंला
मथेर नौनी निकालौंला
घ्यू निकालौंला, मोही पारौंला
पिँधमा जमेकोजति कोरेर 
कुराउनी बनाएर खाउँला
फटाउँला,
थरिथरिका मिठाइ बनाउँला
यस्तै यस्तै आशा गरेर
धेरै भयो दूध आउला भनेर
हामी अनवरत दुहिरहेका छौं
थकित बूढा गोरूहरू

मुराकामी, प्याजका टुक्रा र बन्दाकोबी

Few years back, I had trans-created Haruki Murakami's interview in Nepali for Nagarik daily.

खास गरेर अमेरिकामा आएपछि मैले थुप्रै यस्ता मान्छेहरु भेटेको छु, जो भन्ने गर्छन्,
“मेरा भोगाइ र अनुभवहरु यति अद्भूत छन्, तिनका आधारमा एउटा गतिलो पुस्तक नै लेख्न सकिन्छ ।”

त्यसो भन्नेहरुमा धेरै जसो लामो समय यहाँ बसेका जापानीहरु हुन्छन् । हुन त आफ्नो मुलुक बाहिर बस्दा भोग्नु पर्ने चुनौतीहरु बेग्लै किसिमका हुन्छन् । नयाँ बातावरण र परिरवेशमा आफूलाई समाहित गर्नु भनेको कम चुनौतीपूर्ण काम कहाँ हो र ? त्यसका कारण उनीहरुले विविध अनुभवहरु संगाल्नु र त्यो अरुसंग बाँड्न चाहनु स्वाभाविक कुरा पनि हुन सक्छ । तर, त्यसो भन्नेहरु मध्ये कसैले कुनै दिन साँच्चै नै आफ्नो अनुभव वा त्यसमा आधारित उपन्यास लेख्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने चाहिँ मलाई थाहा छैन । किनभने मेरो आफ्नो कुरा गर्ने हो भने थुप्रै उपन्यासहरु लेखिसकेको मान्छे भएर पनि मैले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा त्यस्तो साँच्चै नै कुनै अद्भूत अनुभव भने गर्न पाएको छैन ।


सोध्न नभ्याइएको प्रश्न

प्रकाशित : आश्विन १३, २०६९ ११:२२ कान्तिपुर, कोसेली

अघिल्लो हप्ता काठमाडौंमा एउटा साहित्य सम्मेलन सम्पन्न भयो । नेपाली लेखक र पाठकहरूका लागि चार दिनसम्म प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा दसैंभन्दा अघि नै दसैं आएको जस्तै भएको थियो । लेखनका विभिन्न विषय र आयामहरूमा छलफल र माथापच्ची हुने क्रममा एक दिन पालो थियो, नेपाली चलचित्रको बारेमा । चलचित्र पनि साहित्य हो, यसको पनि विचार हुन्छ । हाम्रो देशमा पनि चलचित्रहरू बन्न थालेको निकै लामो समय भइसके पनि यो अझै वामे नै सर्दै छ भनिन्छ । त्यसो भए त्यो कुन क्याल्सियम हो जसको कमीले नेपाली चलचित्र दौड्ने त कुरै पर जाओस्, अहिलेसम्म दुई खुट्टामा दह्रोसँग उभिन पनि सकेको छैन । के यसलाई पोलियो थोपा खुवाएन कसैले ? के नेपाली चलचित्रलाई पोलियो नै लागेको हो ? नेपाली चलचित्र अब सधैं लुलो नै रहने हो त ? दर्शक किन नेपाली चलचित्र भन्नासाथ नाकमुख खुम्च्याउन थालेका हुन् ? बीचबीचमा एकाध चलचित्रले आशातीत व्यापार गरेर आशाका किरणहरू छर्न खोजे पनि तिनैका पछि लागेर बनाइने अरू चलचित्रहरूले फेरि नेपाली चलचित्रलाई भँड्खालोमा लगेर किन हाल्छन् ? 



यी र यस्ता प्रश्नका उत्तरहरू खोज्ला भनेर आशा गरिएको त्यो छलफल कार्यक्रममा एकजना निर्देशकले नेपाली चलचित्रको लेखनमा बौद्धिकता भएन, बौद्धिकता भएका लेखकहरू नेपाली चलचित्रले पाएन भन्ने आरोप लगाएर आफ्ना सारा कमजोरीलाई लेखकको थाप्लोमा हाले । अन्त्यमा उनले बोलेको यो कुराको सन्दर्भमा मसंग केही प्रश्न थिए । तर समय सकिइसकेको हुनाले ती प्रश्न सोध्न पाइएन, सोध्न भ्याइएन । 




पहिलो कुरा, नेपाली चलचित्रमा बौद्धिक लेखकहरू भएनन् भन्ने कुरा नै सरासर गलत कुरा हो । विभिन्न समयमा बौद्धिकता भएका, साहित्यिक र कलात्मक चेत भएका लेखकहरू नेपाली चलचित्रमा आएका थिए, आएका छन् । तर नेपाली चलचित्रले तिनलाई ग्रहण गर्न सकेन । उनीहरूको सिर्जनात्मकताका लागि यसले कुनै सानो कुना पनि दिन सकेन । अविनाश श्रेष्ठ र नयनराज पाण्डेजस्ता लेखकहरूलाई यहाँ सम्झनुपर्छ जसले साहित्यमा लेख्ने गहनता चलचित्रमा ल्याउन सकेनन् । किन ? प्रस्ट छ, उनीहरूको त्यो लेखाइका लागि नेपनली चलचित्रले ठाउँ दिन सकेन ।किनभने बीएस थापा र प्रकाश थापाले भित्राएका सिनेमाको प्रारूप नै यहाँ मानक भएर कायम भयो । 
उनीहरूले चालीसौं वर्ष पहिलेको हिन्दी सिनेमामा काम गरेर त्यही कुरा सिकेका थिए, त्यही कुरा यहाँ आएर सिकाए । तसर्थ नेपाली सिनेमाका कथावस्तु, प्रारूप, पटकथाको बुनौट, संवादको शैली त्यस्तै बन्न पुग्यो । सुरुसुरुमा केही वर्षको अन्तरालमा नेपाली सिनेमा बन्ने हुनाले जर्जर हिन्दी शैलीमा बनेका सिनेमाहरू पनि दर्शकहरूले सस्नेह ग्रहण गरे । त्यसले गर्दा नेपाली सिनेमामा फरक र मौलिक धार वा शैलीको खोजी गर्नुपर्ने आवश्यकता नै कसैले देखेन ।



तसर्थ धडाधड नेपाली सिनेमाहरू त्यही शैलीमा बनिरहे । बी एस थापा र प्रकाश थापापछि आएका निर्देशकहरू पनि उनीहरूलाई नै गुरु थापेर एकलव्यजस्तो भएर आफ्नो धनुमा उही ढर्राका वाणहरू चढाएर साधना गरिरहे । त्यतिबेला केशवराज पिँडाली, विजय मल्ल र ध्रुवचन्द्र गौतमजस्ता साहित्यिक हस्तीका कृतिहरूलाई पनि सिनेमाको पटकथाको नाममा बिरूप पारियो । नेपाली चलचित्रको बोहोनी नै खराब भयो । त्यसपछि पनि जति पनि नेपाली सिनेमा बने, तिनका अधिकांश पटकथा र संवाद देबु सेन नामका एकजना बंगाली लेखकले लेख्थे । उनी आफैं बम्बईमा संघर्ष गरिरहेका लेखक थिए । हाम्रा निर्देशकहरू उनले हिन्दीमा लेखेका कुरालाई नेपालीमा उल्था गर्थे । 



सिनेमाको लेखनको आफ्नै भाषा हुन्छ, आफ्नै व्याकरण हुन्छ । त्यसैले एउटा राम्रो साहित्यकार त्यति नै राम्रो सिनेमा लेखक हुनुपर्छ भनेर ठोकुवा गर्न सकिंदैन । किनभने कथाले मात्र सिनेमा बन्दैन । त्यसका लागि पटकथा लेखिनुपर्छ । सामान्यतया कथाकारलाई नै सिनेमाको लेखक भन्ने ठान्दछन् दर्शकहरू । पटकथा भनेको प्राविधिक कुरा भएको हुनाले सामान्य दर्शकलाई सिनेमामा त्यसको महत्व के हो भन्ने थाहा हुँदैन । सिनेमाको कथा चार लाइनको विचार मात्रै हुन सक्छ वा चार सय पृष्ठको उपन्यास । त्यसलाई सामान्य सिनेमाको लम्बाइमा अटाउने दृश्यको क्रममा बाँध्ने काम पटकथाको हुन्छ । त्यसले गर्दा पढिने वा सुनिने कथालाई त्यसको मर्म कायम राखेर लामो वा छोटो बनाएर सिनेमामा हेर्ने कथाको रूपमा ल्याउने काम सिनेमाको पटकथा लेखन हो । निर्देशकले सही कथावस्तु र सही पटकथाको आधारमा सिनेमा बनाउँछ ।


कथा त्यसको पुस्तक लेखकको माध्यम हो भने सिनेमा निर्देशकको माध्यम हो । सिनेमाको लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निर्देशक मानिन्छ । तर किन ? एकपटक सोच्नुहोस् त, एउटा राम्रो कथामाथि सिनेमा निर्माण गर्नका लागि गतिलो लगानीकर्ता तयार भयो । मागेका हरेक कुरा बिनाकुनै कन्जुस्याइँ उपलब्ध गराउनका लागि उसले कुवेरको ढुकुटी नै खोलिदियो । त्यो कथामा कुनै पटकथा लेखकले उत्कृष्ट पटकथामा बुनिदियो, अर्कोले सटीक र प्रभावकारी संवाद लेखिदियो । गीतकारले कथालाई सुहाउँदो गीत लेखिदियो जसलाई एउटा कुशल सङ्गीतकारले सुमधुर सङ्गीतले सिंगारिदियो । त्यो धुनमा गायक गायिकाले मीठो गीत गाइदिए । अभिनेताहरूले चरित्र अनुसारको जीवन्त अभिनय गरे, छायांकन गर्ने मानिसले उत्कृष्ट रूपमा त्यसलाई खिचिदियो, सम्पादन गर्नेले दक्षताका साथ आफ्नो काम गरिदियो । कुनै राम्रो प्रविधिशालामा त्यसको बाँकी कामहरू भयो र सुविधा सम्पन्न सिनेमा हलमा त्यसको प्रदर्शन भयो । सिनेमाको सुरुदेखि अन्त्य सम्मको यो सबै क्रममा निर्देशकको भूमिका कहाँ छ त ? हुन त चलचित्रलाई दर्शकको रूपमा मात्र चिन्नेहरूलाई निर्देशकले अभिनेताहरूलाई अभिनय गर्न सिकाउँछ भन्ने भ्रम पनि नभएको होइन । तर निर्देशकको काम त्यो होइन । 



त्यसो भए कुनै काम नै नदेखिने निर्देशकलाई जहाजको कप्तान किन भनिन्छ ? किन सिनेमालाई निर्देशकको माध्यम भनिन्छ त ? किनभने उसले आफ्नो दृष्टिकोण, सोच र विचारलाई पटकथा, सम्वाद, -कहिलेकाहीं मौनता) अभिनय, भाव, गीत, पाश्र्व सङ्गीत र दृश्यहरूका छायांकनको सहयोगले पर्दामा प्रस्तुत गर्दछ । सिनेमाको पछाडिको यो अदृश्य संयोजन र विचार नै निर्देशकको काम हो । त्यस अर्थमा भन्नुपर्दा एउटा निर्देशकले आफ्नो आँखाले दर्शकहरूलाई कथा देखाइरहेको हुन्छ । आफ्नो विचार र दृष्टिकोण पस्किरहेको हुन्छ ।



हाम्रो दुर्भाग्य नै के हो भने हामीकहाँ त्यो वैचारिक क्षमता भएका निर्देशकहरूको अभाव भयो । त्यसैले उनीहरू नेपाली सिनेमा नचल्नुको दोष अरूलाई लगाएर उम्किने गर्छन् । कहिले प्रविधिलाई, कहिले बजेटलाई र कहिले दर्शकलाई । राम्रो सिनेमा कहिले पनि बजेट र प्रविधिको तामझाममा भर पर्दैन । इरानी निदेशक माजिद माजिदीका चिल्ड्रेन अफ हेभन लगायतका सिनेमा त्यसको ज्वलन्त उदाहरण हो । 


तसर्थ कस्तो कच्चा पदार्थ चाहिन्छ भन्ने कुराको ज्ञान नै नभएको मानिसले कुनै वस्तु उत्पादन गर्न खोजेको जस्तो हुन गयो नेपनली चलचित्र । चलचित्र निर्माण वा निर्देशन गर्नु भनेको त्यसप्रतिको समर्पण र साधना हो । त्यो र बौद्धिक चेत भएका निर्माता र निर्देशकहरूको कमी भएपछि स्वतः नेपाली चलचित्रले बौद्धिक लेखनलाई न्याय गर्न सकेन । त्यस्ता विषय र लेखकहरूलाई स्विकार्न सकेन । सक्षम लेखकहरू कि त पलायन भए, कि निर्माता निर्देशकहरूले दर्शकको चाहनाको भन्ने भ्रामक मान्यताले खोजेका कुरा मात्रै लेखेर व्यावसायिकताको नाममा सम्झौता गरेर बस्ने बाध्यता आयो । त्यसले गर्दा अरू विदेशी चलचित्रको फोटोकपी उतार्न थाले अधिकांश निर्देशकहरू । पृष्ठभूमिमा नाच्नेहरूको लुगाफाटोमा पैसा खर्च गर्न सक्नेहरूले लेखकको पारिश्रमिक सुन्दा औंला टोक्नु र लेखिएका कुरालाई पर्दामा सही ढंगले उतार्न नसक्नु नेपाली चलचित्रको कमजोरी हो न कि यसको लेखन ।



त्यसैले अझै पनि नेपाली चलचित्र कि त कलाको नाममा सम्राटको अदृश्य लुगा सिलाउने कि भने व्यावसायिकता र दर्शकको मागको नाममा थोत्रो फर्मुला पस्किने दुई अजंगका पाटाहरूको बीचमा पिस्सिइएर आफ्नो मौलिक पहिचान खोजिरहेको छ ।

अभागी कर्नेल कि अभागी मार्खेज ?

एकपटक कतै एउटा टेम्पोमा लेखिएको एउटा मुक्तक र त्यसको अनुवाद जीवनभर बिर्सन सक्दिनँ, 
“प्रेम गर तर धोका नदेऊ ।” अनि त्यसैको तलपट्टि अंग्रेजीमा अनुवाद पनि थियो,
“लभ डू बट डू नट गिभ फ्रड ।”
अनुवादको त्यो चरम उदाहरणले अनुवाद भन्ने कुरा कति गाह्रो हुन सक्छ र शाव्दिक अनुवाद गर्दा नजानीनजानी मूल रुपको कतिसम्म हूर्मत लिन सकिन्छ भन्ने कुरा छर्लंग बनाएको थियो । 

१९८२ मा साहित्यका लागि नोबल पुरस्कार प्रदान गरिएका कोलम्वियाका प्रख्यात लेखक ग्याब्रियल गार्र्सिया मार्खेजको स्पेनिसबाट अंग्रेजीमा अनुवाद भएको पुस्तक नो वान राइट्स टू द कर्नल र त्यसको पनि नेपाली अनुवाद अभागी कर्नल अघिल्लो साता जुम्ल्याहा दाजुभाइ सरह एकैसाथ प्राप्त भए । पहिले कुन पढौं भन्ने निक्र्यौल गर्न गाह्रो लागेपछि अलिकति अंग्रेजी र अलिकति नेपाली गर्दै पालैपालो पढें । नेपाली अनुवादको पहिलो हरफको दोश्रो वाक्यमा नै एकथोकको अर्कोथोक अनुवाद भएको देख्दा कुनै स्वादिलो परिकार खान बस्दा पहिलो गाँसमा नै ढुङ्गा चपाए जस्तो भयो । 

The colonel took the top off the coffee can and saw that there was only one little spoonful left. He removed the pot from the fire, poured half the water onto the earthen floor, and scraped the inside of the can with a knife until the last scrapings of the ground coffee, mixed with bits of rust, fell into the pot."  
भन्ने वाक्यलाई “कफीको बट्टाको बिर्को खोलेर हेर्दा कर्नेलले एक चम्चाजति मात्रै कफीको धूलो बाँकी रहेको देख्यो । अनि चुल्होमाथि तताइरहेको भाँडो भुईंमा उतारेर त्यस भाँडोमा आधा पानी हाल्यो” भनेर अनुवाद गरिएको छ । नेपाली अनुवाद मात्रै पढ्ने हो भने त्यो हेक्का हुने कुरो पनि हैन । हुन त कफी थोरै देखेर उमाल्न लागेको पानी बढी हुन्छ भनेर त्यो पात्रले भुईंमा आधा पानी खनायो भन्ने गार्सियाको भनाइलाई  “भाँडो भुईंमा उतारेर त्यस भाँडोमा आधा पानी हाल्यो” भन्दा उपन्यासको कथावस्तु वा अरु कुनै पनि कुरालाई केही फरक त पर्ने पनि अवश्य नै हैन । मैले चाहिँ दुबै पालैपालो पढेको हुनाले म अब कति ठाउँमा एकथोकको अर्को थोक आउने हो त भन्ने कुरामा सुरुमै रनभुल्ल परें ।


गार्सियाले सन् १९५६, ५७ मा लेखेका यस उपन्यास एक जना सेवा निवृत्त कर्नलमा केन्द्रित छ जो पन्ध्र वर्ष अघि प्रदान गरिने भनिएको पेन्सन आउला कि भन्ने आशमा आफ्नी दमले ग्रस्त श्रीमती र एउटा लडाकू कुखुरोको साथमा चरम अभावग्रस्त जिन्दगी बिताइरहेका छन् । यो पात्र उनको आफ्नै हजुरबा बाट प्रभावित भएको कुरा गार्सियाले एउटा अन्तर्वार्तामा खुलाएका पनि थिए, जो कर्नेलबाट रिटायर्ड भए तर कहिले पनि पेन्सन पाएनन् । कर्नलले आफ्नो छोरा पनि आन्दोलनको क्रममा गुमाइसकेको छ । कोलम्वियाको स्थानीय र राष्ट्रिय तहको भ्रष्टाचार, त्यहाँको दुइ गूट बीचको शक्तियुद्ध र त्यसका परिणामहरु निकै हदसम्म हाम्रो अहिलेको अवस्थासंग मिल्दोजुल्दो छ । आफ्नो छोराको त्यो कुखुरो लडाएर केही आर्थिक राहत प्राप्त होला भन्ने आशमा आफ्नो पेट काटेर पनि ऊ त्यसको हेरचाह गर्छ । लडाकु कुखुरोको दुर्गति र रिटायर्ड कर्नलको  परिणतिमा बडो सूक्ष्म र प्रभावशाली समानता प्रस्तुत गरेका छन् गार्सियाले । कुनै बेला आफै लडाकूका रुपमा युद्धमा होमिएको, नेतृत्व चाहिँ सहमतिमा पुगेर उनीहरुका लागि वाचा गरिएका कुराहरु भने वर्षौसम्म पनि त्रिशंकु मात्रै भैरहेको अवस्थामा त्यो कुखुरोले कर्नल र योद्धाहरुको प्रतिनिधित्व गरेको छ । उनीहरुको नियतिमा केही पनि भिन्नता नभएको गहिरो सोच गार्सियाको चमत्कारी लेखनको उदाहरण हो । साथै यहाँ नेर युद्ध लडेर पाएको उपलव्धि कसका लागि र किन भन्ने सूक्ष्म प्रश्न पनि उनले व्यक्त गर्न खोजेको भान हुन्छ । युद्धमा होमिंदाको एउटा निकै सटीक घटनाको वर्णन छ, जब कर्नेल माकाण्डो क्षेत्रको क्रान्तिको कोषाध्यक्ष हुन्छ । उसले गृहयुद्धको लागि खच्चडमा दुइ बाकस पैसा हप्तौंको कठीन यात्रा गरेर निल्र्याण्डियाको शिविरमा पुर्याएको हुन्छ । गार्सिया त्यहाँ निर लेख्छन्, सन्धी हुनु आधा घण्टा अघि त्यो खच्चर भने भोकले मरेको थियो । जनताको भोक र खच्चरको नियतिलाई पनि उनले सटीक हिसाबले युद्धमा होमिएका लडाकूहरुसंग जोडेका छन् । तर यो भाव बुझाउन नेपाली अनुवाद चुकेका छन् । 

त्यस बाहेक पनि शाव्दिक अनुवादका कारण र जटिल साहित्यिक संरचना गर्ने क्रममा कतिपय वाक्यहरु पढ्दा तिनले के भन्न खोजेका हुन् भन्ने पाठकले बुझ्न सक्दैन । उदाहरणका लागि 
“संधैझैं त्यो आइमाई शरीरको ऊर्जामाथिको धावाबाट बचेकी थिई ।”
“कर्नेलले उसको यस्तो व्यवहारमा एक प्रकारको अवस्तुवादिता र अयाथार्थिकता देख्यो ।”
“नोभेम्वरको उत्तराद्र्धमा त्यो जीव मकै खान नपाएर दुई दिनभित्रै काल कलवित हुन्छ ।”
“उष्ण कटीबन्धीय भूमिले फलाउन सक्ने भएभरका प्राकृतिक खाद्यवस्तु ।”

स्पेनिस र अँग्रेजी नबुझ्नेहरुले एउटा राम्रो साहित्य नेपालीमा पढ्नबाट बञ्चित नहुन् भन्ने आशयले गरिने अनुवादहरुलाई किन यति धेरै क्लिष्ट बनाइन्छ भन्ने मलाई चाहिँ थाहा भएन । “समशीतोष्ण प्रदेश उत्पादित दुग्धशर्करा मिश्रित अति मनोरम चुस्तीस्फूर्ति प्रदायक उष्णउष्ण पेय पदार्थ” भने पनि “चिया” भने पनि कुरा त एउटै हो नि । त्यो त लौ लेखकको ज्ञान हो,  भएको ज्ञान प्रदर्शन गर्नु आफ्नो अधिकारको कुरो हो रे, तर शुरुकै अनुच्छेदमा जस्तै अरु ठाममा पनि अनुवाद गर्दा एकथोकलाई अर्कै भनिएको उदाहरण छ । थोत्रा कपडाका टुक्राहरु जोडजाड पारेर कर्नलकी स्वास्नीले उसका लागि लुगा बनाएको कुरा गर्दा अँग्रेजीमा लेखिएको छ, 
"She held out a shirt made of three different colors of material except for the collars and cuffs, which were of same color."  
यसको अर्थ हुन्छ, कमिजको कफ र घाँटी एउटै रंगका थिए, ती बाहेक अरु भाग तीनथरि भिन्न रंगका थिए । तर यसलाई अनुवादकले यसो भनेका छन्,
“उसले आफूले बनाएको मोहोरी र कलर नभएको बहुरंगी कमीज निकाली । मोहोरी र कलर एउटै रंगका थिए ।” 
अघिल्लो वाक्यमा कमीजको मोहोरी र कलर नै थिएन भन्दै तुरुन्तै अर्को वाक्यमा मोहोरी र कलर एउटै रंगका थिए भनेर मूल कुरा नै अपभ्रंश बनाएका छन् अनुवादकले । उनले collar र color  को भिन्नता थाहा नपाएर, अलमलिएर वा हेलचक्र्याईं गरेर लेखेका त्यो वाक्यको के अर्थ लगाउने भनेर पाठकलाई रिंगटा लाग्नु अस्वाभाविक होइन । अर्को एक ठाममा उनले  eyelids turned purple लाई “परेलाको रङ्ग प्याजी रङ्गमा बदलियो” भनिदिएका छन् ।

उपन्यासको अन्त्यमा उनीहरु खान समेत नपाउने अवस्थामा छन् । कर्नल चवालीस दिन पछि हुने भालेभीडन्तमा आफ्नो कुखुरोले जितेर पैसा कमाउँछ भन्ने आशमा छ । त्यहाँ उसकी सहनशील पत्नी समेत आफ्नो धैर्यको सीमा नाघेपछि कर्नलको अतिआशावादिताबाट आजित भएर उसको कठालो समातेर कुर्लन्छे, 
“त्यतिन्जेल चाहिँ हामी के खाएर बाँच्ने ?”
यहाँ नेर कर्नलका सारा हिम्मत र आशाहरु परास्त हुन्छन् । उसको सबैभन्दा ठूलो भरोसा नै उसकी स्वास्नीको आड थियो । जीवनको पचहत्तर वर्ष आफूले बेकारमा खेर फालेछु भन्ने लाग्छ उसलाई र उसको “शिट्” भनेपछि उपन्यास अन्त्य गरेका छन् गार्सियाले । त्यो “शिट्” ले हरे, अथवा हत्तेरि भन्ने भाव बोकेको छ तर त्यो कुरालाई अनुवादक लेख्छन्, 
उसले जवाफमा यत्ति मात्र भन्न सक्यो,
“थुक्क रन्...।”

यसले कर्नलको मनोदशा, उसमा अचानक छर्लंग भएको वास्तविकता र आफ्नो जीवनभरको विश्वास डगमगाएको मानसिकतालाई पूरै अपभ्रंश र उल्टो बनाइदिएको छ । अनुवाद मात्र पढ्ने हो भने अर्थको अनर्थ लाग्छ र त्यो अनर्थ पाठकले थाहा पाउँदैन । त्यही अनर्थ बुझ्छ ।

श्यामल, जसले यो कृतिको अनुवाद गरेका छन्, लेखकीय क्षमता, साहित्यिक चेत र अंग्रेजीको ज्ञानको बारेमा खप्पीस भनिएका लेखक हुन् । त्यस्ता सिद्धहस्त मानिएका मान्छेको अनुवादमा लाग्ने यस्ता ठेसका कारण चाहिँ के होलान् भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ । अनुवाद भन्ने कुरा असाध्य अप्ठ्यारो र अपजसे काम हो । अरुको भाषा, अरुको विचार र अरुको कृतिलाई बुझेर त्यसलाई आफ्नो भाषामा प्रकट गर्नु भनेको वास्तवमै अत्यन्त कठीन काम हो । त्यसैले अनुवाद गर्नु भनेको मौलिक सिर्जना गर्नुभन्दा दुस्कर कार्य हो भनिन्छ । अनुवाद गर्नेहरु अपजस खानका लागि मानसिक रुपमा तयार भएरै त्यसमा लाग्नुपर्छ, लागेका हुन्छन् । अभिव्यक्ति सिर्जनाका अन्य माध्यमहरु जस्तै चित्रकला, मूर्तिकला र सङ्गीतको अनुवाद भन्ने कुरा हुँदैन । तर साहित्य एउटा यस्तो कुरा हो, जुन संसारका कुनै पनि भाषामा अनुवाद हुन सक्छ र विश्वका कुनै पनि कुनामा बस्ने पाठकका लागि त्यो त्यत्तिकै रुचिकर हुन सक्छ । अहिलेको सूचना र प्रविधिको विकासले संसारलाई खुम्च्याइदिएको बेला त साहित्यको विश्वव्यापीकरण झनै सहज भएको छ । तर अनुवाद कस्तो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हो । अनुवाद गर्ने मान्छेले कुनै पनि कारणले मूल कृतिको सुन्दरतालाई आफ्नो भाषामा पस्कन सकेन भने त्यसले कृतिमाथि ठूलो अन्याय गर्छ ।  किनभने अनुवाद पढ्ने भनेको सामान्यतया र धेरैजसो मूलकृति लेखिएको भाषा नबुझ्ने भएकोले नै हो । अनुवाद पढ्ने पाठकले त्यसलाई त्यही नै रुपमा मूल्याँकन गर्छ, जुन उसले पढिरहेको हुन्छ । आम पाठकलाई कुनै कुरा मन परेन भने अनुवादका कारण त्यसो भएको हो कि भन्ने थाहा नहुन सक्छ । 

साधारणतया हाम्रा अनुवादकहरुले शाव्दिक अनुवाद गरेको पाइन्छ । त्यसो हुँदा हलुवामा बालुवा हुन जानु स्वाभाविक हो । किनभने हरेक भाषाका आफ्नै विशेषताहरु हुन्छन् र तिनलाई ठाडो उल्था गर्न सकिंदैन, सके पनि हुँदैन । अनुवाद गर्नेले मूल कृति पढेर, त्यसले भन्न खोजेको कुरा बुझेर त्यसलाई आफ्नो हिसाबले अभिव्यक्त गर्नुपर्दछ । उसको त्यो अभिव्यक्तिले मूल कृतिको भावलाई अझ सुन्दर बनाउन पनि सक्छ, विरुप पार्न पनि सक्छ । त्यो भनेको वेग्लै कुरा हो र अनुवाद गर्ने मान्छेको खूवी पनि हो । त्यसै कारण अनुवाद गर्ने भनेको पनि छुट्टै रचना गरे सरह, अझ त्यो भन्दा बढी कठीन काम हो । 

यहाँ नेर एउटा प्रसंग उल्लेखनीय हुन सक्छ । एउटा सिकारी एक रात जंगलमा हराएछ । बल्लबल्ल  भना जंगलमा एउटा झुप्रो भेटेर ऊ त्यहाँ बास बसेछ । उसलाई झुप्रोमा बस्ने मान्छेले बडो प्रेमपूर्वक मृगको सुकुटी खुवाएछ । फर्केर आएर सिकारीले त्यो सुकुटीको निकै बयान गरेछ । त्यो सुनेर उसको साथी पनि त्यही झुप्रो खोज्दै गएछ र आफू सिकारीको साथी भएको बताएर सुकुटी खान आएको कुरा गरेछ । झुप्रोमा बस्ने मान्छिेले उसलाई सुकुटी त खुवाएछ, तर जंगली भैंसीको । त्यो पनि कम स्वादिलो त थिएन । सिकारीको साथीले आएर यो कुरा सुनाएपछि उसको पनि अर्को साथी त्यहाँ पुगेछ र सिकारीको साथीको साथीको रुपमा आफ्नो परिचय दिएछ । यसपटक उसलाई प्रेमपूर्वक, आदरका साथ गुन्द्रुकले स्वागत गरिएछ । त्यसको कारण जान्न खोज्दा झुप्रोमा बस्नेले भनेछ,
“महाशय, जसरी तपाईं सिकारीको साथीको साथी हुनुहुन्छ, त्यसरी नै यो मृगको सुकुटीको सुकुटी हो ।”

एउटा भाषाबाट अर्कोमा अनूदित कृतिलाई फेरि नेपालीमा गरिएको अनुवाद पढ्नु भनेको पनि लौ त भन्ने हो भने  सिकारीको साथीको साथीले मृगको सुकुटीको सुकुटी खाएको जस्तै हो । धेरै पटक अनूदित साहित्यहरु पढ्दा मैले मृगको सुकुटी भन्दै गुन्द्रुक खाएको अनुभव गरेको छु । 

तर कुनै पनि अनुवादकलाई मात्र दोष लगाउनु भनेको उसमाथि अन्याय हुन जान्छ । किनभने हामा प्रकाशकहरु सकेसम्म न्यून पारिश्रमिकमा अनुवाद होस् भन्ने चाहन्छन् । यो यस्तो मुलुक हो जहाँ एनजीओजन्य विकासे कामका प्रतिवेदनहरु अनुवाद गर्नेहरुले लाखौं रुपैंया कुम्ल्याउन पाउँछन् तर साहित्य जस्तो कुराको अनुवाद कौडीको भाउमा खोजिन्छ । त्यस्तो अवस्थामा कतिपय व्यक्तिगत सम्बन्धका कारण हार्न नसकेर पनि मूर्धन्य हस्तीहरु समेत टापटिपे अनुवाद गर्ने वाध्यताको माखेसाङ्लामा जेलिन पुग्छन् ।  त्यसो भएपछि अनुवादका लागि जति दिनुपर्ने हो, जति अध्ययन र अनुसन्धान गर्नुपर्ने हो, अनुवादकले चाहेर पनि त्यो गर्न सक्दैन । त्यति सब हुँदाहुँदै पनि विश्व साहित्य वा अन्य पुस्तक नेपालीमा अनुवाद गर्नेहरुले यो अपजसे काम गरेर अरु भाषा नबुझ्नेलाई पनि ती कृतिहरु पढ्ने अवसर जुराइदिएकोमा तिनलाई धन्यवाद त दिनै पर्छ तर पाठकहरुको तर्फबाट भन्ने हो भने चाहिँ, राम्रो अनुवाद पढ्न नपाउने हो भने बरु त्यो कृति नपढ्नु नै कम हानिकारक हुन्छ । 

भीडले उछिन्न नसकेको यात्री

'मैं जिन्दगी का साथ निभाता चला गया
हर फिक्र को धुँवें में उडाता चला गया'
'हम दोनों' भन्ने सिनेमामा यो गीत जस्तै देव आनन्दले ८८ वर्षको उमेरसम्म जिन्दगीको सक्रिय रूपमा साथ दिए । उनका समकक्षीको त कुरै नगरौं, उनीभन्दा निकै कान्छाहरू पनि रिटायर्ड -कर्मबाट र जीवनबाट) भइसक्दा पनि उनी कहिल्यै निष्त्रिmय भएनन् । एउटा सिनेमा सकिनासाथै अर्को योजनामा खट्ने यी अभिनेता, लेखक, निर्माता र निर्देशकका लागि नै एभरगि्रन भन्ने शब्द सबैभन्दा पहिले प्रयोग भएको थियो । तर जिन्दगीको साथ सधैं कसले दिन सक्छ र ? लामो र छोटोको कुरा मात्र न हो । हर 'फिक्र' लाई धूवाँमा उडाउँदा उडाउँदै एक दिन मानिसको नश्वर देह नै धूवाँमा उडेर अनन्तमा विलीन हुनुपर्छ । देव आनन्द पनि यसको अपवाद हुन सकेनन् । हुन त पछिल्लो समयमा हिन्दी फिल्मी क्षेत्रका थुपै्र हस्तीहरू बिदा भइरहेका छन् । देव आनन्दको निधनको समाचार पनि मेरा लागि त्यही कडीको एउटा अंग हुन्थ्यो होला । तर उनीसँग मेरो केही व्यक्तिगत संस्मरणहरू छन् । त्यसैले होला मैले उनको निधनको समाचार सुनेर मात्र पन्छाउन सकिनँ ।

दरबार हत्याकाण्डको केही महिनापश्चात् कुनै भारतीय पत्रिकामा देव आनन्दले त्यस विषयमा फिल्म बनाउन लागेका छन् भन्ने समाचार छापिएको थियो । त्यति बेला मैले म्युजिक नेपालको वेबसाइटमा एउटा अनलाइन पत्रिका सुरु गरेको थिएँ । त्यसका लागि उनीसँग कुरा गर्ने निधो गरें । मुम्बईमा नै रहेका गायक मुरलीधरले मलाई देव आनन्दले उठाउने फोन नम्बर उपलब्ध गराइदिए । भोलिपल्ट बिहान मैले एउटा नम्बरमा फोन लगाएँ । फोन उठाउने मान्छेलाई मैले आफू काठमाडौंबाट बोलिरहेको बताएपछि फोन होल्डमा राखियो । केही क्षणपश्चात् फोनको अर्कोपट्टबिाट मैले सिनेमामा मात्र सुनेका 'ती' देव आनन्दको स्वर सुनियो जो मभन्दा पनि अघिल्लो पुस्ताको पि्रय नायक थिए ।
तर मलाई उनी देव आनन्द हुन् भन्ने कुरा विश्वासै गर्न गाह्रो भयो । किनभने मलाई लाग्यो, उतापट्ट िकुनै सत्तरी नाघेको मान्छे हैन, कुनै सत्र वर्षको पट्ठो बोलिरहेको छ । उनको स्वर तन्नेरी थियो । त्यसमा ऊर्जा थियो, उत्साह थियो, उमंग थियो र मैले त्यति जीवन्त स्वर हत्पति सुनेको थिइनँ । देव आनन्द किन एभरगि्रन हुन् भन्ने कुरा उनीसँग दोहोरो कुरा गर्नासाथै छर्लंग भएको थियो । मैले आफूले सुनेको कुराको पुष्टि गर्न चाहें । मलाई सम्झना छ, उनले भनेका थिए,
'हो, म यस विषयमा सिनेमा बनाउन चाहन्छु । किनभने नेपालप्रति मेरो असाध्यै धेरै लगाव छ । मैले नेपालमा 'हरे राम हरे कृष्ण' र 'इश्क इश्क इश्क' फिल्म छायांकन गर्ने बेला पाएको स्नेह र सहयोग म कहिले पनि बिर्सन सक्दिनँ । यो समाचार सुनेर म एकदमै दुःखी भएको छु । दिवंगत राजपरिवारसँग पनि मेरो राम्रो सम्बन्ध थियो । राजा वीरेन्द्रको राज्यारोहणको बेला मलाई निम्तो दिएर सम्मानित गरिएको थियो । त्यसैले यस अनपत्यारिलो दुर्घटनाको तथ्य बाहिर आउने गरी म सिनेमा बनाउन चाहन्छु ।'
कुराकानीको क्रममा उनले मेराबारेमा पनि सोधे । म स्वयं पनि नेपाली फिल्मसँग सम्बन्धित रहेको थाहा पाएपछि उनले भने,
'तर यो संवेदनशील विषय हो । त्यहाँका जनताको भावनामा ठेस लाग्ने निक्र्योल म मेरो फिल्मबाट प्रस्तुत गर्न चाहन्नँ ।'
उनी चाहन्थे, म त्यो विषयमा सिनेमा बनाउने सन्दर्भमा आम जनताका धारणा बुझ्ने प्रयास गरूँ । त्यसका आधारमा उनी अघि बढ्ने वा नबढ्ने भन्ने निर्णय गर्न चाहन्थे । मैले त्यही वेबसाइटमा एउटा मत सर्वेक्षण गरेर त्यसको परिणाम उनलाई बताउन सक्ने कुरा गरें । उनी 'लभ एट टाइम्स स्क्वायर' भन्ने फिल्म छायांकन गर्न केही दिनका लागि न्युयोर्क जान लागेका थिए । आएपछि मसँग सम्पर्क गर्छु भनेर उनले मेरो फोन नम्बर र इमेल लिएका थिए । वेबसाइटमा गरिएको सर्वेक्षणमा सहभागीहरू अधिकांशले सत्य कुरा प्रामाणिक रूपमा खोतल्न सक्ने भए मात्र यस विषयमा सिनेमा बनाउनु उचित हुन्छ हैन भने उही अनपत्यारिलो कुरा देखाउनका लागि बनाउनुको कुनै तुक छैन भन्ने विचार प्रकट गरेका थिए । कसैकसैले उनीजस्ता चर्चित र प्रभावशाली मान्छेले नै यसको सही कुरा देखाउन सक्छन् समेत भन्ने आस गरेका थिए । केही महिना बितिसकेको थियो र मैले पनि लौ त भनौं भने यस विषयमा बिर्सिसकेको थिएँ ।
अचाकन एक दिन बिहानै घरको फोन बज्यो । उतापट्टबिाट आएको त्यही पठ्ठो स्वरलाई म लाखौंमा चिन्न सक्थें । देव आनन्दको स्मरणशक्ति गजबको थियो । उनले मलाई मेरो नामैले सम्बोधन गरेका थिए, जुन उनले केही महिनाअघि पहिलोपटक मात्र एकपल्ट सुनेका थिए । दरबार हत्याकाण्डको सिनेमाप्रति मान्छेको आम धारणा मैले उनलाई सुनाइदिएँ । 'आई सी....' उनले त्यति मात्र भने । एकै छिनको मौनतापछि उनले भनेका थिए,
'जे नहुनु थियो, भइसक्यो । जे सामु आएको छ त्यही सत्य हुन पनि सक्छ, नहुन पनि । तर जुन ढंगले भएको छ, यही सत्यतथ्य हो र त्यसका प्रमाण यी हुन् भन्ने कुरा त म मात्र हैन कसैले पनि ठोकुवा गर्न सक्दैन ।'
एकैछिनको भलाकुसारीपछि उनले फोन राखे । तर त्यसको केही समयसम्म कहिलेकाहीं अप्रत्याशित रूपमा उनी फोन गर्थे, सकारात्मक र फुर्तिला देव आनन्दसँग कुरा गर्न मलाई रमाइलो लाग्थ्यो । बेलाबेला म पनि फोन गथेर्ं । यता उतिको कुरा हुन्थ्यो तर दरबार हत्याकाण्डको बारे सिनेमा बनाउने नबनाउने कुरा उनले पनि गरेनन्, मैले पनि कोट्याइनँ । उनी मुम्बई आयौ भने मलाई अवश्य भेट्नु भन्थे । बिस्तारै हाम्रो फोन वार्ता कम हुँदै बन्द नै भयो । बेलाबेला उनको सक्रियताको बारे पत्रिका वा टेलिभिजनबाट थाहा हुन्थ्यो । उनले सिनेमा बनाउन छोडेका थिएनन् । कुनै समयमा 'गाइड'जस्ता कोसेढुंगा गाड्न सफल देव आनन्दका चर्चित सिनेमाहरूको लामै ताँती छ । हिन्दी सिनेमालाई व्यावसायिक र कलात्मक दुवै रूपमा सफल फिल्महरू दिए पनि उनका पछिल्ला निकै सिनेमाहरू लाइन लागेर पिटिए । तर पनि उनको जाँगरलाई त्यसले थकाउन सकेन । उनलाई त्यसले हतास बनाउन सकेन । उनी भन्थे,
'सिनेमा चल्नु र नचल्नुको मलाई कुनै अर्थ नै छैन । म एक दिन पनि निष्त्रिmय रहन सक्दिनँ र नमरुन्जेल काम गरिरहन्छु ।' हिन्दी सिनेमा उद्योगका एक जनाले एकपटक भनेका थिए, 'अहिले पनि देव आनन्दले सिनेमा बनाउँछु भनेपछि पैसा लगाउने मान्छेहरूको कमी छैन ।'
देव आनन्द आफ्नो जीवनी 'रोमान्सिङ विथ लाइफ' को प्रवर्द्धनका लागि आएको बेला म काठमाडौंमा थिइनँ । केही वर्षपछि फेरि एउटा पुस्तक मेलाका लागि उनी आएको बेला भने मैले उनलाई भेटेको थिएँ । एभरेस्ट होटलको रेस्टुराँमा मैले उनलाई हाम्रो फोनमा धेरैपटक कुराकानी भएको बताउनासाथ उनले चोर औंलाले मेरो छातीमा घोच्दै भनेका थिए,
'मलाई सम्झना छ । तिमीले सम्पर्क गर्न किन छोड्यौ ? वी सुड किप अन कम्युनिकेटिङ ।'
तर हाम्रोबीच त्यसपछि कुनै सम्पर्क भएन । अचानक डिसेम्बर ४ को बिहान टि्वटरमा उनको निधनको समाचार सुन्दा मलाई अमिलो भयो । लन्डनमा निधन हुनुभन्दा एक दिनअघिसम्म पनि उनी टि्वटरमा टि्वट गर्न भ्याइरहेका थिए । मेरो मगजमा उनीसँगका कुराकानी र भेटको त्यो तरुनो र उत्साही स्वर, फुर्तिलो चाल र एभरगि्रन व्यक्तित्व फिल्मको फ्ल्यासब्याक चलेझैं चल्न थाले ।
सिनेमा उद्योगलाई क्रूर र निर्दयी क्षेत्र मानिन्छ । यहाँ हरेक कुराको मानक पछिल्लो सिनेमाको सफलता वा असफलताले तोक्ने गर्छ । लगातार केही असफलता हात लाग्ने मान्छे चाहे जतिसुकै सिर्जनाशील होस्, उसलाई भीडले पछाडि छोड्दै जान्छ । त्यस्ता बग्रेल्ती उदाहरणहरू सिनेमा उद्योगमा पाइन्छन् । त्यस्तो क्षेत्रमा पनि, त्यत्रा सिनेमा असफल हुँदा पनि देव आनन्दलाई कुनै भीडले उछिन्न सकेन । त्यो नै देव आनन्दको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । उनको यात्रामा कसैले पूर्णविराम लगाउन सकेन । सक्यो त एकैपटक हृदयाघातले, कालले, जसलाई कसैले जित्न सक्दैन ।
अब उनको स्वर सुन्न पाइँदैन, नयाँ सिनेमा हेर्न पाइँदैन, टि्वटरमा उनलाई पछ्याउने झन्डै एक लाख मानिसहरूले उनका नयाँ कुरा देख्न पाउँदैनन् तर उनले आफ्ना सिनेमाहरूका रूपमा छोडेका गएका पदचिन्हहरू भने सधैं रहन्छन् ।
अभि ना जाओ छोडकर
कि दिल अभि भरा नही !
प्रकाशित : मंसिर २४, २०६८ ११:००